ان شاء اللَّه تعالى . و اما بنا بر اينكه ضمير مذكور به رؤيايى كه ديده بودند برگردد معناى آيه چنين مىشود « من خيلى زود تاويل خواب شما را برايتان بيان مىكنم ، حتى قبل از اينكه طعام شما را بياورند من خوابتان را تعبير مىكنم » و ليكن اين معنا كه در حقيقت وعده به تسريع در قضاى حاجت آنان است از نظر سياق آيات معناى بعيدى است . * ( « ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ » ) * در اين دو آيه اين معنا را گوشزد فرموده كه علم به تعبير خواب و خبر دادن از تاويل احاديث از علوم عادى و اكتسابى نيست كه هر كس بتواند فرا گيرد ، بلكه اين علمى است كه پروردگارم به من موهبت فرموده ، آن گاه علت اين معنا را اينطور بيان كرده كه : چون من ملت و كيش مشركين را پيروى نكرده‌ام ، بلكه ملت پدرانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب را پيروى نموده‌ام ، و خلاصه بدان سبب است كه من دين شرك را واگذاشته ، دين توحيد را پيروى نموده‌ام . و اگر مشركين را فاقد ايمان به خدا و روز جزا خوانده ، نه از اين جهت است كه مشركين فاقد ايمان به خدا و معادند ، چون مشركين هم خدا را قبول دارند و هم معاد را ، بلكه از اين باب است كه در باره مبدأ شرك مىورزند ، و در باره معاد هم قائل به تناسخند ، هم چنان كه در جلد قبلى اين كتاب گذشت . و در دين توحيد ، آن شركايى كه مشركين قائلند - حال چه شريك در تاثير بدانند و چه شريك در عبادت - هيچيك خدا نيستند . و همچنين تناسخ و برگشتن ارواح با بدنهاى ديگر و متنعم شدن ارواح پاك و معذب شدن ارواح ناپاك در زندگى ديگر ، در دين توحيد معاد نيست و به همين جهت بود كه يوسف ( ع ) ايمان به خدا و روز جزا را از مشركين نفى كرد ، و كفرشان را نسبت به معاد با تكرار ضمير ، تاكيد نمود و فرمود : * ( « وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ » ) * . آرى ، كسى كه ايمان به خدا ندارد به طريق اولى ايمان به بازگشت به سوى خدا ندارد . و اين كلام كه خداوند متعال از قول يوسف نقل كرده اولين بارى است كه يوسف در مصر خود را و نسب خود را معرفى نموده و اظهار كرده كه اهل بيت ابراهيم و اسحاق و يعقوب است . * ( « ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّه مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّه عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ » ) * يعنى خداى سبحان براى ما اهل بيت راهى به شرك نگذاشته ، و ما را از آن منع