( خلقت و حسن ) متلازم و متصادق همند . آن گاه از آيات بسيار ديگرى برمىآيد كه يك يك موجودات ، آيه و دليل بر وجود خدا ، و آنچه در آسمانها و زمين است آياتى است براى صاحبان عقل . و خلاصه در عالم وجود چيزى كه دلالت بر وجود او نكند و جمال و جلال او را حكايت ننمايد وجود ندارد . پس اشياء از جهت انواع مختلفى كه از خلقت و حسن دارند همه بر جمال لا يتناهى او دلالت نموده ، با زبان حال او را حمد و بر حسن فنا ناپذير او ثنا مىگويند . و از جهت انواع مختلفى كه از نقص و حاجت دارند همه بر غناى مطلق او دلالت نموده با زبان حال او را تسبيح و ساحت قدس و كبريائيش را از هر عيب و احتياجى تنزيه مىكنند ، هم چنان كه فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه » « 1 » . پس اين دسته از مردم در معرفت اشياء از راهى سلوك مىكنند كه پروردگارشان بدان راهنمايى كرده و نشانشان داده ، و آن راه اين است كه هر چيزى را آيه و علامت صفات جمال و جلال او مىدانند ، و براى هيچ موجودى نفسيت و اصالت و استقلال نمىبينند ، و به اين نظر به موجودات مىنگرند كه آيينه هايى هستند كه با حسن خود ، حسن ما وراى خود را كه حسنى لا يتناهى است جلوه گر مىسازند ، و با فقر و حاجت خود غناى مطلقى را كه محيط به آنهاست نشان مىدهند ، و با ذلت و مسكنتى كه دارند عزت و كبرياى ما فوق خود را حكايت مىكنند . و پر واضح است كه آن دسته از مردم كه نظرشان به عالم هستى چنين نظرى باشد خيلى زود نفوسشان مجذوب ساحت عزت و عظمت الهى گشته ، و محبت به او آن چنان بر دلهايشان احاطه پيدا مىكند كه هر چيز ديگرى و حتى خود آنان را از يادشان مىبرد ، و رسم و آثار هوا و هوس و اميال نفسانى را به كلى از صفحه دلهايشان محو مىسازد ، و دلهايشان را به دلهايى سليم مبدل مىسازد كه جز خدا ( عز اسمه ) چيز ديگرى در آن نباشد ، هم چنان كه فرموده : « وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّه » « 2 » . و لذا ، اين طبقه دو طريق اول را كه يكى طريق خوف و ديگرى طريق رجاء بود خالى از شرك نمىدانند ، چون آن كس كه خدا را از ترس مىپرستد در حقيقت به منظور دفع عذاب از جان خود متوسل به خدا مىشود ، پس او خودش را مىخواهد نه خدا را . و همچنين آن كس كه خدا را به اميد ثوابش عبادت مىكند به منظور جلب ثواب و رستگارى به نعمت و كرامت متوسل

--> ( 1 ) و هيچ چيز نيست مگر آنكه او را تسبيح نموده و حمد مىگويد . سوره اسراء ، آيه 44 . ( 2 ) و آنان كه ايمان آوردند ، محبتشان به خدا بيشتر است . سوره بقره ، آيه 165 .