مخفى نمىماند ) . و اين است معناى جمله « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ » و جمله « ما لَكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ » و جمله « يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » ، و همچنين آيات و جملات بسيار ديگرى كه همه در اين صدد هستند كه نفى كنند آنچه را كه اوهام در اين نشاه دنيوى - كه جز لهو و لعب چيز ديگرى نيست - مىآرايد . و چنين وانمود مىكند كه اين اسباب ظاهرى هر يك براى خود سببى است مستقل در تاثير و هر كدام به صفتى از اوصاف ملك ، سلطنت ، قوت ، عزت و كرامت متصف است ، و اتصافش هم بطور حقيقت است و اين خود اينهايند كه يكى مىدهد و آن ديگرى منع مىكند يكى نافع است و ديگرى مضر ، و در غير اين اسباب ظاهرى سود و زيانى نيست . ز همين جا مىتوان به معناى آيه * ( « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » ) * مانوس شد ، و اين معنا در آيات ديگرى قريب به همين عبارت تكرار شده ، مانند آيه « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً » « 1 » و آيه « هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ » « 2 » . وجه آن اينست كه خداى تعالى در مواردى كه روز قيامت را توصيف مىكند مىفرمايد : « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 4 » و با اين كلمات خود روشن مىسازد كه حساب در روز قيامت به آن صفات و نيات و احوال خوب و بدى است كه در دلها است ، نه به ظواهر اعمال كه در اين نشاه يعنى در دنيا كاشف آن احوال است . پس آنچه كه از احوال قلب و زواياى دل در دنيا مستور و پنهان بوده در آخرت ظاهر و عريان جلوه گر مىشود و آنچه كه امروز غيب است در آن روز شهادت خواهد بود . ( اما اينكه تكلم در قيامت به چه معناست مىگوييم : ) تكلمى كه در ميان ما مردم متداول است عبارت است از استخدام صوتها و تركيب آن به نحوى از وضع و اعتبار ، كه دلالت كند بر آن معانى كه در ضماير و دلها نهفته است ، و اين معنا را احتياج اجتماعى به تبادل

--> ( 1 ) تكلم نمىكنند مگر كسى كه رحمان اذنش داده باشد ، و صواب بگويد . سوره نبا ، آيه 38 . ( 2 ) اين روزى است كه حرف نمىزنند . سوره مرسلات ، آيه 35 . ( 3 ) روزى كه نهانها آشكار مىشود . سوره طارق ، آيه 9 ( 4 ) چه ظاهر سازيد آنچه در دلهايتان است و چه پنهان بداريد ، خدا با آن شما را محاسبه مىكند . سوره بقره ، آيه 284 .