متحد مىگيرند ، بطورى كه خود آن زمان هم حادثى از حوادث شده ، جنبه ظرفيتش لغو مىگردد ، آن گاه چنين زمانى را مظروف براى زمان ديگرى مىگيرند و مثلا مىگويند : روز قربان در ماه ذى الحجه است ، و روز عاشورا در ماه محرم است . خداى تعالى هم از همين باب فرموده : « يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ » « 1 » . و اگر در آيه مورد بحث هم اين عنايت صحيح باشد ، به همين عنايت ممكن است ضمير در « ياتى » را به كلمه « يوم » برگرداند . و اينكه فرمود : * ( « لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » ) * اصلش « لا تتكلم نفس » بوده ، و يكى از دو حرف « تاء » حذف شده و حذف يكى از دو تاء باب تفعل شايع و قياسى است . و باء در « باذنه » براى مصاحبت است ، پس در حقيقت استثناء از كلام است ، نه از متكلم ، به خلاف آيه « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ » « 2 » كه استثناء از متكلم است . و معناى آيه مورد بحث اين است كه : هيچ نفسى به كلامى تكلم نمىكند مگر به آن كلامى كه به اذن خدا همراه باشد ، نه مانند دنيا كه هر حرفى بخواهد بزند ، چه خدا اجازه تشريعى داده باشد و چه نداده باشد . و اين صفت را كه « كسى تكلم نمىكند مگر به اذن او » از خواص معرف روز قيامت شمرده و حال آنكه اختصاص به آن ندارد ، هيچ نفسى از نفوس تكلم نمىكند و هيچ حادثى از حوادث در هيچ وقتى از اوقات اتفاق نمىافتد مگر به اذن او . در پاره اى از بحثهاى گذشته هم گفتيم كه غالب معرفهايى كه خداوند در قرآن براى روز قيامت ذكر كرده ، با اينكه در سياق اوصاف خاصه به آن آورده است معذلك شامل غير آن هم مىشود ، مانند آيه « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ » « 3 » و آيه « يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ » « 4 » و آيه « يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 5 » و همچنين آياتى ديگر . و به خوبى واضح است كه اين اوصاف مختص به روز قيامت نيست ، چون هيچ وقت چيزى بر خدا پوشيده نيست و هيچ وقت چيزى كسى را از غضب او نگاه نمىدارد ، و هيچ وقت كسى قدرتى ندارد تا براى كسى كارى صورت دهد مگر به اذن او ،

--> ( 1 ) روزى كه ساعت قيام مىكند . سوره جاثيه ، آيه 27 ( 2 ) حرف نمىزنند مگر كسى كه رحمان اذنش داده باشد . سوره نبا ، آيه 38 ( 3 ) روزى كه ايشان آشكار و هويدايند هيچ چيز از ايشان بر خدا پوشيده نيست . سوره مؤمن ، آيه 17 ( 4 ) روزى كه به عقب برمىگرديد چيزى نداريد كه از خدا نگهتان بدارد . سوره مؤمن ، آيه 33 ( 5 ) روزى كه هيچ كس قدرتى ندارد كه براى كسى كارى كند و امر در آن روز از آن خداست سوره انفطار ، آيه 19