( ع ) آيت شمرده شده‌اند ، و آيه شريفه « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ » « 1 » كه در آن آيت بر قول اطلاق شده است ، ليكن منظور از كلمه « آيات » در آيه مورد بحث بطور قطع اجزاء كلام الهى است ، براى اينكه گفتار در اين آيه پيرامون وحى است ، وحيى كه بر پيامبر اسلام نازل مىشد ، و معلوم است كه وحى به هر معنا از معانى كه ما آن را تصور كنيم و نزول وحى را به هر معنايى كه بدانيم ، از سنخ كلام است ، و چيزى است كه تلاوت مىشود و آن را مىخوانند . پس منظور از كلمه آيات در آيه مورد بحث اجزاء كتاب الهى است ، اجزايى كه تعين آنها تا حدى با مقاطعى است كه آيات را از يكديگر جدا مىسازد ، البته مقدارى هم از اين تعين را ذوق تفاهم تشخيص مىدهد ، و در تشخيص آن كمك مىكند ، و لذا چه بسا شده است كه بين علماى احصاء « 2 » از قبيل كوفىها و بصريها و ديگران در عدد آيات بعضى از سوره ها اختلاف افتاده ، اين به خاطر همان ذوق تفاهم است كه گفتيم در تشخيص اينكه اين جمله متصل به آيه قبل است و يا خود آيه اى جداگانه است دخالت دارد . و منظور از آن « كتاب حكيم » كتابى است كه حكمت در آن تبلور يافته و جاى گرفته است ، و چه بسا مفسرينى « 3 » كه گفته‌اند كلمه « حكيم » صفت مشبهه اى است به معناى مفعول ، ( چون صفت مشبهه كه غالبا به معناى اسم فاعل است گاهى هم به معناى اسم مفعول مىآيد ، مانند قتيل كه به معناى مقتول است ) ، و منظور از « حكيم » محكم است ، و محكم به معناى چيزى است كه طورى درست شده كه فساد و شكاف در آن پيدا نمىشود ، و كتابى كه چنين وضعى دارد - با در نظر گرفتن اينكه خداى تعالى آن را در آيه بعدى به عنوان وحى توصيف كرده - همان قرآنى است كه بر رسول خدا ( ص ) نازل شده است . ولى بعضى گفته‌اند : منظور از آن ، قرآن نيست ، بلكه لوح محفوظ است ، و اگر آيات را از آن كتاب دانسته بدين جهت است كه از لوح محفوظ نازل شده است ، و در لوح محفوظ حفظ شده است . و اين تفسير هر چند كه با در نظر گرفتن آيه شريفه : « بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ » « 4 » و آيه : « إِنَّه لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ » « 5 » ، تفسيرى بى وجه نيست ، و ليكن از آيه مورد بحث و ساير آياتى كه چنين سياقى دارند ، يعنى در اوائل سوره هايى قرار دارند كه با

--> ( 1 ) و چون سخنى را به سخنى ديگر تبديل كنيم . « سوره نحل ، آيه 101 » ( 2 ) كسانى كه متخصص در تعيين عدد آياتند . ( 3 ) مجموعة من التفاسير ج 3 ص 225 ( 4 ) بلكه آن قرآنى است مجيد در لوح محفوظ . « سوره بروج ، آيات 21 و 22 » ( 5 ) آن كتابى است گرامى كه خود در كتابى خواندنى و مسطور قرار دارد . « سوره واقعه ، آيات 77 و 78 »