چيز در اصل به اين معنا بوده كه يكى از آن دو ، پشت آن ديگرى قرار گيرد . و آن گاه استعمالش را توسعه داده‌اند به حدى كه در مغايرتى كه بين دو چيز باشد استعمال كرده‌اند ، در نتيجه هم بر حسب اصل لغت مىگويند « اختلفه » يعنى فلان چيز را پشت سر خود قرار داد ، و هم بر حسب توسعه مذكور مىگويند : « اختلف الناس فى كذا - مردم در اين باره اختلاف كردند » كه اين عبارت ، ضد عبارت : « اتفق الناس فى كذا - مردم در اين امر اتفاق كردند » مىباشد . و اما تعبير « اختلف الناس اليه » معنايش اين است كه مردم پيرامون فلانى آمد و شد و تردد كردند ، جمعى وارد بر او شدند و جمعى از نزد او خارج گشتند ، كه در اين تعبير هم معناى اصلى كلمه محفوظ است ، زيرا آن عده كه وارد مىشوند آن عده اى را كه خارجاند پشت سر قرار مىدهند . و منظور از « اختلاف ليل و نهار » يا اين است كه شب و روز يكى پس از ديگرى وارد بر زمين مىشوند ، و هفته ها ، ماهها و سالها را ترسيم مىكنند . و يا اختلاف ساعت شب و روز در اغلب بقاع مسكون زمين است ، چون شب و روز تنها در اعتدال بهارى برابرند . از روز اول بهار به بعد در نقاط شمالى روزها رو به زيادت مىگذارد ، يعنى روز طولانىتر از شب مىشود ، در نتيجه هر روز از روز قبلش طولانىتر مىگردد ، تا در اول تابستان به منتها درجه طول مىرسد ، از آن روز به بعد روزها شروع به كوتاه شدن مىكند ، تا در نقطه اعتدال پاييزى يعنى در روز اول پاييز دوباره برابر شب مىشود . از شب اول پاييز به بعد شب رو به زيادت نهاده ، تا به اول زمستان كه نقطه نهايى طول شبها است برسد ، دوباره از آن شب تا شب اول بهار رو به كوتاه شدن و در نهايت برابر روز شدن مىرود ، و اين جريان در مناطق جنوبى به عكس است ، در نتيجه هر زمانى كه در مناطق شمالى روزها رو به بلندى باشد ، در مناطق جنوبى رو به كوتاهى است ، و در عوض شبهاى آنجا به همان نسبت رو به زيادت مىگذارد . اختلاف اول يعنى پشت سر هم در آمدن شب و روز همان عاملى است كه امر ساكنين زمين را از نظر حرارت تدبير مىكند ، در روز حرارت اشعه را بر روى زمين مىگستراند ، و در شب سرماى ظلمت را ، و اين اختلاف حرارت و برودت بادها را به دنبال مىآورد ، و نيز در روز مردم را براى حركت و تلاش در امر معاش برمىانگيزد ، و در شب همه را براى استراحت و آرامش جمع مىكند ، هم چنان كه قرآن كريم در اين باره مىفرمايد : « وَجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً » « 1 » .

--> ( 1 ) ما خواب شما را مايه راحتى شما و شب را پوشش و روز را براى معاش شما قرار داديم . « سوره نبا ، آيات 9 - 11 » .