مستحق و سزاوار عذاب بودند ، و علاوه بر شركشان جرم ديگرى داشتند و آن اين بود كه مؤمنين را از زيارت خانه خدا جلوگيرى مىكردند . و اين نوع ترقى دادن مطلب با اثبات عذاب مناسبتر است ، نه با نفى آن . و اگر منظور از عذابى كه نفى مىكند كشته شدن و امثال آن باشد ناسازگارى جمله * ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ » ) * و جمله * ( « فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ » ) * با جمله * ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ . . . » ) * ، روشنتر و واضحتر مىشود . و چه بسا بعضى از مفسرين كه آيه شريفه را به اين معنا گرفته و آن را توجيه كرده‌اند به اينكه منظور از جمله * ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ » ) * عذاب اهل مكه در قبل از هجرت است و منظور از جمله * ( « وَما كانَ اللَّه مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * عذاب تمامى مردم بعد از هجرت رسول خدا ( ص ) به مدينه و ايمان آوردن و استغفار عده اى از ايشان است ، و لذا بعضى گفته‌اند : صدر آيه قبل از هجرت نازل شده و ذيل آن بعد از هجرت . و اين توجيه فسادش روشن است ، براى اينكه رسول خدا ( ص ) در روزهاى قبل از هجرت كه در مكه و در ميان مشركين قريش مىزيست عده اى از كسانى كه به خدا ايمان آورده و او را استغفار مىكردند با آن حضرت بودند ، و در بعد از هجرت هم باز آن حضرت در ميان مردم بوده با اينحال چه معنا دارد كه صدر آيه را به جمله * ( « وَأَنْتَ فِيهِمْ » ) * اختصاص داده و ذيل آن را به جمله * ( « وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * اختصاص دهيم ؟ و اگر هم فرض كنيم كه معناى آيه اين است كه « خداوند اين امت را ما دام كه تو در ميان آنان هستى به بركت وجود تو و بعد از درگذشت تو به بركت استغفار به عذاب استيصال عذاب نمىكند » آن وقت علاوه بر اشكال قبلى با دو آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّه . . . » ) * جور درنمىآيد . پس ، از همه مطالبى كه گذشت - و خيلى هم طولانى بود - به دست آمد كه اين دو آيه يعنى آيه * ( « وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ » ) * تا آخر آيه بعدش با آيات سابقه و لاحقه اش كه كلام در آنها عليه كفار قريش است در يك سياق نيست ، و خلاصه اين دو آيه با آيات قبل و بعدش نازل نشده . آنچه كه قريب به ذهن مىرسد اينكه گفتار و جوابى را كه خداوند در آيه مورد بحث يعنى آيه * ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ » ) * حكايت كرده مربوط به مشركين نباشد ، و گويا كلامى است كه از برخى اهل كتاب و يا بعضى از كسانى كه ايمان آورده و سپس مرتد شده‌اند صادر شده . و با اين احتمال بعضى از رواياتى كه مىگويد « قائل اين كلام حارث بن نعمان فهرى است » تاييد مىشود ، و ما روايت را در سابق در ذيل آيه شريفه « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ