و بنا بر اين ، برگشت معناى آيه به تحذير تمامى مسلمانان از سهلانگارى در امر اختلافات داخلى خواهد بود ، چون اين گونه اختلافات آنان را به تفرقه و اختلاف كلمه تهديد نموده و باعث مىشود كه وحدت مسلمين به تشتت و چند دستگى مبدل شود ، و معلوم است كه در اين صورت هر دسته كه غالب شود زمام را به دست مىگيرد ، و نيز معلوم است كه اين غلبه ، غلبه فساد است نه غلبه كلمه حق و دين حنيف كه خداوند تمامى مسلمانان را در آن شريك كرده . پس گو اينكه فتنه مختص به يك دسته است يعنى مختص به ستمكاران ، و ليكن اثر سوء آن دامنگير همه شده ، و در اثر اختلاف همه دچار ذلت و مسكنت و هر بلا و تلخكامى ديگرى مىشوند ، و همه در پيشگاه خداى تعالى مسئول مىگردند و خدا شديد العقاب است . گر چه خداى تعالى اين فتنه را به اسم و رسم معرفى نكرده و آن را بطور مهمل ذكر فرموده و ليكن جمله بعدى كه مىفرمايد : * ( « لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً » ) * و همچنين جمله * ( « وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقابِ » ) * همانطورى كه گفتيم آن را تا اندازه اى توضيح داده و مىرساند كه « فتنه » عبارت از اين است كه بعضى از امت با بعضى ديگر اختلاف مىكنند در امرى كه تمامى امت حقيقت امر را مىفهمند كه كدام است ، و ليكن يك دسته از قبول آن سرپيچى نموده ، و آگاهانه به ظلم و منكر اقدام مىكنند ، آن دسته ديگر هم كه حقيقت امر را قبول كرده‌اند آنان را نهى از منكر نمىكنند و در نتيجه آثار سوئش دامنگير همه امت مىشود . و بطور مسلم همه ظلمها اينطور نيستند ، و مقصود ، ارتكاب تمامى انحاء ظلم هم نيست ، چون همه ظلمها چنين اثر سويى ندارند . و از اينكه خداوند همه امت را از آن زنهار داده معلوم مىشود كه منظور آن ظلمى است كه اثر سوئش عمومى باشد ، و چنين ظلمى ناچار بايد از قبيل بر هم زدن حكومت حقه اسلامى و زمام آن را به ناحق به دست گرفتن و يا پايمال كردن احكام قطعى از كتاب و سنت كه راجع به حكومت حقه است باشد . و هر چه باشد در فتنه هاى واقع شده در صدر اسلام نمونه اش ديده مىشود ، بطورى كه آيه شريفه كاملا و بطور وضوح بر آن فتنه ها منطبق مىگردد ، چون فتنه هاى مزبور وحدت دينى اسلام را منهدم نموده و با ايجاد تفرقه قدرت و شوكت اسلام را در هم شكست ، و خونهايى به ناحق ريخت و باعث اسارت و غارت و هتك نواميس و حرمتها گرديد و كتاب و سنت متروك شد ، هم چنان كه خود قرآن از زبان پيغمبرش حكايت نموده كه گفت : « يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً » « 1 » .

--> ( 1 ) پروردگارا همانا قومم اين قرآن را متروك گذاشتند . سوره فرقان آيه 30