قلبش واسطه است ، و مىتواند قلب او را در هر حال كه هست به بهترين احوال برگرداند ، و دل او را مشمول رحمت خود كند ، آرى زمام همه امور به دست او است ، هم چنان كه خودش فرموده : « إِنَّه لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّه إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ » « 1 » و نيز فرموده : « وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّه إِلَّا الضَّالُّونَ » « 2 » . پس آيه شريفه بطورى كه ملاحظه مىكنيد از جامعترين آيات قرآنى است ، و مشتمل بر معرفت حقيقيه اى از معارف الهى ( مساله واسطه بودن خدا ميان آدمى و قلب او ) است ، آرى ، با توجه دادن منافقين به مقام پروردگار و اينكه خداى تعالى از خود آنان به آنچه در دلهايشان است داناتر است ريشه نفاق و مغروريت را به كلى از بيخ برمىكند و مؤمنين را كه در راه ايمان به خدا و آيات او هستند به يك مساله روانى توجه داده ، و به ايشان خاطرنشان مىسازد كه زمام امر دلهايشان به دست خدا است ، و خود آنان در اختيار داشتن و مالك بودن دلهايشان مستقل و بى نياز از خدا نيستند ، در نتيجه صفت رذيله تكبر را از دلهاى ايشان و هر كس كه خيال كند در تسلط بر آنچه دارد مستقل است دور نموده ، و ديگر وقتى مىبينند كه موفق به ايمان و تقواى درونى هستند مغرور نمىشوند ، و يا وقتى مىبينند انگيزه هاى هوى و هوس و علاقه كشنده به زيور دنيا دلهايشان را احاطه كرده ، و در نتيجه دلهايشان از ايمان به حق و اقبال بر خيرات انزجار دارد از رحمت خدا مايوس نمىشوند . از بيان گذشته به خوبى ظاهر مىشود كه جمله * ( « وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه . . . » ) * ، بهر معنايى كه فرض شود تعليل جمله * ( « اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » ) * است . و نيز روشن مىشود كه آيه شريفه از حيث معنا وسيعتر از آن چيزى است كه مفسرين در تفسيرش گفته‌اند : مثل كلام آن مفسرى كه گفته : منظور اين است كه خداى تعالى نزديكتر است به انسان از قلبش ، هم چنان كه در جاى ديگر همين تحذير شديد را كرده و فرموده : « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ - و ما از رگ دل به او نزديكتريم » . و نيز مانند كلام مفسر ديگرى كه گفته : منظور اين است كه قلب نمىتواند مطلبى را از خدا مخفى بدارد ، چون خدا از خود انسان به قلبش نزديكتر است پس آنچه را كه خود انسان از قلب خود خبر دارد خدا جلوتر از او خبردار است .

--> ( 1 ) از روح و رحمت خدا مايوس نمىشود مگر مردم كافر . سوره يوسف آيه 87 ( 2 ) از رحمت پروردگارش مايوس نمىشود جز گمراهان . سوره حجر آيه 56