* ( « ألَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّه هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّه هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » ) * استفهامى كه در اين آيه است استفهام انكارى ، و منظور از آن تشويق مردم است به دادن زكات ، زيرا مردم اگر زكات مىدهند بدين جهت مىدهند كه رسول خدا ( ص ) و يا عامل و مامور وصول آن حضرت از ناحيه خدا مامور به گرفتن آنست ، لذا در اين آيه به عنوان تشويق مىفرمايد : مگر نمىدانيد كه اين صدقات را خدا مىگيرد ؟ و گرفتن رسول خدا ( ص ) گرفتن خداست ، پس در حقيقت گيرنده آن خود خداست . نظير اين مطلب در داستان بيعت آمده ، و فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّه يَدُ اللَّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ » « 1 » و در داستان تيراندازى جنگ بدر مىفرمايد : « وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّه رَمى » « 2 » و در جاى ديگر بطور كلى و عمومى فرموده : « مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّه » « 3 » . آرى ، وقتى خداى تعالى بفرمايد : « مگر نمىدانند كه خدا صدقاتشان را مىگيرد » مردم تحريك شده ، با شوق و اشتياق ديگرى صدقات را مىپردازند و مشتاقند كه با پروردگارشان معامله كنند و با او مصافحه نموده ، با دستان خود دستش را لمس نمايند ، و خدا از عوارض اجسام منزه است . و اگر توبه را با دادن صدقه ذكر كرده ، براى اين است كه صدقه نيز خاصيت توبه را دارد ، توبه پاك مىكند ، صدقه هم پاك مىكند ، و دادن صدقه توبه اى است مالى ، هم چنان كه در ميان همه كارها ، توبه به منزله صدقه است ، يعنى صدقه از اعمال است و لذا جمله * ( « وَأَنَّ اللَّه هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » ) * را به صدر آيه عطف كرد ، و در نتيجه در يك آيه جمع كرد ميان توبه و تصدق ، و ميان دو اسم از اسامى خودش ، يعنى تواب و رحيم ، و خلاصه از آيه برآمد كه تصدق و دادن زكات خود نوعى توبه است . * ( « وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّه عَمَلَكُمْ وَرَسُولُه وَالْمُؤْمِنُونَ . . . » ) * اين آيه بنا بر ظاهرش مىرساند كه متصل بما قبل است ، گويا مؤمنين را خطاب نموده ، ايشان را تحريك و تشويق مىكند به دادن صدقات ، چيزى كه هست لفظ آن مطلق است و در آن دليلى نيست تا دلالت كند بر اينكه خطاب متوجه خصوص صدقه دهندگان از مؤمنين ، يا به

--> ( 1 ) كسانى كه با تو بيعت مىكنند در حقيقت با خدا بيعت مىكنند ، و در هنگام بيعت دست خدا بالاى دست ايشان است . سوره فتح آيه 100 ( 2 ) تو تير نيفكندى وقتى كه افكندى بلكه خدا افكند . سوره انفال آيه 17 ( 3 ) هر كه رسول را اطاعت كند در حقيقت خدا را اطاعت كرده . سوره نساء آيه 80