دشمنان خدا جنگ كنند . و اگر اين قسم اشخاص را عطف كرد بر ما قبل و در نتيجه عطف خاص بر عام نمود ، براى عنايت خاصى بود كه به اين گونه افراد داشت ، زيرا اينان اعلى درجه خيرخواهى را داشتند و نيكوكاريشان خيلى روشن بود . * ( « إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ . . . » ) * قصر در اين آيه قصر افراد است و معنايش روشن است . * ( « يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ . . . » ) * خطاب در اين آيه متوجه رسول خدا ( ص ) و مؤمنين است ، و معناى جمله * ( « لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ » ) * بنا بر اينكه بگوئيم ماده ايمان هم چنان كه با حرف « باء » متعدى مىشود با « لام » هم متعدى مىشود اين است كه : ما شما را در اين عذرى كه مىخواهيد تصديق نمىكنيم . و اگر بگوئيم با لام متعدى نمىشود و لام به معناى نفع است معنايش اين است كه : شما را تصديقى كه به دردتان بخورد نمىكنيم . و جمله نامبرده تعليل جمله * ( « لا تَعْتَذِرُوا » ) * است ، هم چنان كه جمله « قد نبانا اللَّه من اخباركم » تعليل اين تعليل است . و معناى آيه اين است : منافقان در موقعى كه از جنگ برگردى نزدت آمده ، عذرخواهى مىكنند ، تو اى محمد ، به ايشان بگو نزد ما عذر نياوريد ، براى اينكه ما شما را در عذرى كه مىخواهيد هرگز تصديق نمىكنيم ، زيرا خداوند ما را به پاره اى از اخبار شما خبر داده كه بر نفاق شما دلالت دارد و مىرساند كه شما در اين عذر خواهيتان دروغ مىگوئيد و به زودى عمل شما ظاهر مىشود ، ظهورى كه براى خدا و رسول مشهود باشد ، آن گاه در قيامت باز مىگرديد بسوى خدايى كه غيب و شهادت را مىداند ، و او به شما حقيقت اعمالتان را نشان مىدهد . و در توضيح جمله * ( « وَسَيَرَى اللَّه عَمَلَكُمْ وَرَسُولُه » ) * بيانى است كه به زودى از نظر خواننده خواهد گذشت . * ( « سَيَحْلِفُونَ بِاللَّه لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ . . . » ) * يعنى وقتى بسوى آنها برگرديد به خدا سوگند مىخورند تا شما دست از ايشان برداريد و ملامت و عتابشان نكنيد ، شما دست از ايشان برداريد ، اما نه بطورى كه ايشان را در آنچه عذر مىآورند تصديق كرده باشيد بلكه بدين جهت كه آنها رجس و پليدند ، و جا دارد كه اصلا نزديكشان نشويد ، و جايگاه ايشان بخاطر آن كارهايى كه كردند جهنم است .