وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً » « 1 » . * ( « وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ . . . » ) * ظاهرا منظور از « معذرون » پوزشطلبانى است كه مانند اشخاص بى بضاعت و امثال آنها به نداشتن اسلحه عذر مىخواستند ، چون مىفرمايد : * ( « وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا » ) * و سياق كلام دلالت دارد بر اينكه مىخواهد يكى از دو طائفه را با ديگرى قياس كند تا پستى و دنائت منافقين و فساد دلها و شقاوت قلبهايشان روشنتر نمايان شود ، زيرا فريضه دينى جهاد و يارى خدا و رسول ، همه تهىدستان عرب را به هيجان درآورد ، و به نزد رسول خدا ( ص ) آمدند و از نداشتن اسلحه عذر خواسته و دستور طلبيدند ، و اما در اين دروغگويان هيچ اثرى نگذاشت . * ( « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ » ) * مقصود از « ضعفاء » بدليل سياق آيه كسانيند كه نيرو و توانايى جهاد ندارند ، حال يا طبعا ناتوانند مانند اشخاص فلج و زمينگير ، و يا بخاطر عارضه موقتى كه فعلا دست داده ، مانند كسالت و مرض . و مقصود از * ( « الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ » ) * كسانى هستند كه نيروى مالى و يا اسلحه و امثال آن را ندارند . پس ، از اين گونه افراد قلم تكليف و حكم وجوب جهاد برداشته شده ، چون اگر برداشته نشود حرج و شاق است ، و همچنين لوازم و توابع آن از قبيل مذمت در دنيا و عقاب در آخرت نيز برداشته شده ، چون در حقيقت مخالفت در مورد اينان صدق نمىكند . و اگر خداى تعالى اين رفع حرج را مقيد كرده به صورتى كه * ( « نَصَحُوا لِلَّه وَرَسُولِه - ) * خيرخواهى خدا و رسول كنند » براى اين است كه بفهماند وقتى تكليف و بدنبال تكليف مذمت و عقاب برداشته مىشود كه دلها و نياتشان از خيانت و غش دور باشد ، و نخواسته باشند مانند منافقين با تخلف از امر جهاد و تقاعد ورزيدن كارشكنى كرده ، روحيه اجتماع را فاسد سازند ، و گر نه اگر چنين منظور فاسدى داشته باشند عينا مانند منافقين مستحق مذمت و عقاب خواهند بود . جمله * ( « ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ » ) * در مقام بيان علت رفع حرج از نامبردگان است ،

--> ( 1 ) محمد رسول خدا و آنان كه با اويند با كافران سخت و با يكديگر مهربانند . . . خداوند آن عده از ايشان را كه ايمان آوردند و عمل صالح كردند وعده مغفرت و اجرى بزرگ داد . سوره فتح آيه 29