توانگرانشان را و هم تهى دستانشان را ، هم بىنيازان را و هم نيازمندان را ، و مسخره مىكنند همه را ، خداوند ايشان را مسخره كرده ، و براى ايشان عذابى دردناك است . اين جمله كوتاه هم جواب استهزاء ايشان است ، و هم تهديد به عذابى شديد . * ( « اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَهُمْ » ) * ترديد بين امر و نهى ، كنايه از اين است كه چه بكنى و چه نكنى يكسان است ، و خلاصه استغفار كردنت براى آنان كارى است لغو و بى فايده ، هم چنان كه نظير آن در آيه « أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ » « 1 » گذشت . پس معناى آن اين است : اين منافقين به مغفرت خدا نائل نخواهند شد و طلب و عدم طلب مغفرت براى آنان يكسان است ، چون طلب مغفرت كردن براى آنان كمترين فائده و اثرى ندارد . جمله * ( « إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَهُمْ » ) * تاكيد جمله قبلى است و مىرساند كه از طبيعت مغفرت چيزى به ايشان نمىرسد ، چه اينكه تو در باره آنها طلب مغفرت كنى و چه نكنى ، چه يك بار و چه چند بار ، چه زياد و چه كم . پس ، آوردن كلمه « هفتاد بار » خصوصيتى ندارد بلكه فقط مىخواهد كثرت را برساند - نه اينكه از يك تا هفتاد بى فائده است ولى از هفتاد به بالا اثر دارد - و لذا بدنبال آن ، علت مطلب را بيان كرده و فرموده : « براى اينكه ايشان به خدا و رسولش كافر شدند » يعنى مانع از شمول مغفرت ، كفر ايشان است به خدا و رسول ، و اين مانع با بود و نبود استغفار و يا كم و زيادى آن بر طرف نمىشود ، چون بود و نبود آن و كم و زيادش كفر ايشان را از بين نمىبرد . از همين جا معلوم مىشود كه جمله * ( « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » ) * متمم تعليل قبلى است ، و سياق آن ، سياق استدلال قياسى ، و تقدير آن چنين است : آنها به خدا و رسولش كفر ورزيدند ، پس آنها فاسقند و از زى عبوديت خدا بيرونند و خدا مردم فاسق را هدايت نمىكند ، و ليكن مغفرت هدايت است بسوى سعادت قرب و بهشت برين ، پس به همين دليل مغفرت شامل ايشان نمىگردد . و استعمال كلمه « هفتاد » در رسانيدن صرف كثرت بدون خصوصيت ، مانند استعمال صد و هزار در اين معنا در لغت بسيار شايع است .

--> ( 1 ) انفاق به طيب خاطر و يا زور در هر حال از شما قبول نمىشود . سوره توبه آيه 52