از آنچه گذشت معلوم شد كه اولا وجه ترتب جمله * ( « نُعَذِّبْ طائِفَةً » ) * بر جمله * ( « إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ » ) * چيست ، و اين اشكال كه بعضىها « 1 » بر آيه كرده و گفته‌اند « چه ملازمه اى ميان عفو از بعضى و عذاب بعضى هست و اين شرطيت چه معنايى دارد ؟ » وارد نيست . و جوابش اين است كه : ملازمه و لزوم در اصل ، ميان وجوب نزول عذاب بر جماعت و ميان نزول بر بعض بوده ، سپس اين ملازمه از اين دو طرف بجاى ديگرى يعنى به ميان عفو از بعض و نزول بر بعض منتقل شده است . و ثانيا ، منظور از عفو ترك عذاب است بخاطر مصلحتى از مصالح دين ، نه اينكه به معنى آمرزش باشد كه مستند به توبه است ، چون هيچ وجهى به نظر نمىرسد كه بخاطر آن صحيح باشد بگوئيم « اگر طائفه اى از شما را بخاطر توبه شان بيامرزيم ، طائفه ديگر را بخاطر جرمشان عذاب خواهيم كرد » با اينكه اگر منافقين همه شان توبه كنند بطور قطع همه آمرزيده خواهند شد . به شهادت اينكه خود خداى تعالى همه را دعوت به توبه كرده و فرموده : * ( « فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّه عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ » ) * . ثالثا ، عفو و بلكه عذاب مذكور در آيه ، عفو كردن و نكردن از عذاب دنيوى است ، چون به نص آيات قرآنى عفو از عذاب اخروى ممكن نيست مگر بوسيله توبه يا بوسيله شفاعت ، و فرض اينجاست كه در مورد منافقين نه توبه اى در كار است و نه شفاعتى ، اما توبه ، مشخص شد كه مورد نظر آيه نيست . و اما شفاعت ، آن هم با آيات شفاعت ثابت شده كه شفاعت در آخرت جز به مؤمنينى كه ايمانشان مورد رضايت باشد نمىرسد ، و ما بحث از آن را در جلد اول اين كتاب گذرانديم ، پس ، قطعا مقصود از عفو ، عفو دنيوى و مقصود از عذاب ، عذاب دنيوى است . و رابعا ، هيچ مانعى نيست كه بگوئيم آيه * ( « لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ . . . » ) * تتمه كلام رسول خدا ( ص ) و منظور از عفو و عذاب ، عفو و عذاب رسول خدا ( ص ) از ايشان است ، كه يكى را سياست كند ، و آن ديگرى را عفو نمايد . ليكن ظاهر آيات بعدى اين است كه اين جمله كلام خود خداى تعالى و خطاب به منافقين است ، و بدين جهت بايد گفت : در آيه التفاتى به كار رفته ، چون قبلا روى سخن با رسول خدا ( ص ) بود ، اينك در اين جمله خطاب را از رسول خدا ( ص )

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 10 ص 531