توكل است . از همين جا معلوم مىشود كه جمله * ( « وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * گفتارى مستانف و تازه و غير مربوط بما قبل نيست ، بلكه جمله اى است معطوف بما قبل و متمم آن ، و معناى آن و ما قبلش اين است كه ولايت و اختيار امر ما با خداست ، و ما به او ايمان داريم ، و لازمه اين ايمان اين است كه بر او توكل كرده امر خود را به او واگذار كنيم ، بدون اينكه در دل ، حسنه و موفقيت در جنگ را بر مصيبت و شكست خوردن ترجيح داده آن را اختيار كنيم . بنا بر اين ، اگر خداوند حسنه را روزى ما كرد منتى بر ما نهاده ، و اگر مصيبت را اختيار كرد مشيت و اختيارش بدان تعلق گرفته ، و ملامت و سرزنشى بر ما نيست ، و خود ما هم هيچ ناراحت و اندوهگين نمىشويم . و چگونه غير اين باشيم ، و حال آنكه خودش فرموده : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه يَهْدِ قَلْبَه » « 2 » و نيز فرموده : « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا » « 3 » و نيز فرموده : « وَاللَّه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ » « 4 » و نيز فرموده : « فَاللَّه هُوَ الْوَلِيُّ » « 5 » . و اين آيات بطورى كه ملاحظه مىكنيد همه متضمن اصول اين حقيقتند كه آيه مورد بحث در مقام پاسخ به منافقين ، متعرض آن است ، و آن حقيقت ، حقيقت ولايت خداى سبحان است ، و اينكه احدى غير از خدا هيچگونه ولايت و اختيارى ندارد . آرى ، اگر انسان براستى به اين حقيقت ايمان داشته و مقام پروردگار خود را بشناسد قهرا بر پروردگار خود توكل مىجويد ، و حقيقت مشيت و اختيار را به او واگذار مىكند ، و ديگر

--> ( 1 ) هيچ مصيبتى به زمين يا به نفوس شما نرسد مگر پيش از آنكه خلقش كنيم در نامه اى بوده ، كه اين براى خدا آسان است تا براى آنچه از دستتان رفته غم نخوريد و از آنچه بدستتان آمده خوشحال نشويد ، كه خدا خودپسندان فخرفروش را دوست ندارد . سوره حديد آيه 23 ( 2 ) هيچ مصيبتى نمىرسد مگر به اذن خدا و كسى كه به خدا ايمان آورد خدا دلش را هدايت مىكند . سوره تغابن آيه 11 ( 3 ) و اين بدان جهت است كه خدا صاحب اختيار كسانى است كه ايمان آورده‌اند . سوره محمد آيه 11 ( 4 ) و خداست صاحب اختيار مؤمنان . سوره آل عمران آيه 68 ( 5 ) پس خدا تنها اوست صاحب اختيار . سوره شورى آيه 9