* ( « وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * اين جمله ، جمله اى است حاليه ، و معنايش اين است كه يهود و نصارى براى خود ربهايى اتخاذ كردند ، در حالى كه مامور نبودند مگر به اينكه خدا را بپرستند . و اين كلام ، دلالت بر چند مطلب دارد ، اول اينكه همانطورى كه عبادت هر چيز مساوى با اعتقاد به ربوبيت او است ، همچنين اطاعت بدون قيد و شرط هر چيز نيز مساوى با رب دانستن آن چيز است ، پس طاعت هم وقتى بطور استقلال باشد خود ، عبادت و پرستش است و لازمه اين معنا اين است كه شخص مطاع را بدون قيد و شرط و بنحو استقلال إله بدانيم ، زيرا إله آن كسى است كه سزاوار عبادت باشد ، و جمله مورد بحث بر همه اينها دلالت دارد ، زيرا با اينكه ظاهر كلام اقتضاء داشت كه بفرمايد : « و ما امروا الا ليتخذوا ربا واحدا » بجاى « رب » كلمه « إله » را به كار برد ، تا بفهماند اتخاذ رب بوسيله اطاعت بدون قيد و شرط ، خود عبادت است ، و رب را معبود گرفتن همان إله گرفتن است ، چون إله به معناى معبود است - دقت فرمائيد . دوم اينكه هر جا در كلام مجيد به عبادت خداى واحد دعوت كرده و مثلا فرموده : « لا إِله إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ » « 1 » و يا فرموده : « فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ » « 2 » و امثال آن ، همانطورى كه مرادش عبادت نكردن غير خدا به معناى متعارف در عبادت خدا است ، همچنين مقصودش نهى از اطاعت غير او نيز هست ، زيرا در آيه مورد بحث مىبينيم وقتى مىخواهد يهود و نصارى را در اطاعت بدون قيد و شرط احبار و رهبان خود مؤاخذه نمايد ، مىفرمايد : « و حال آنكه مامور نبودند مگر بعبادت معبودى واحد ، كه جز او معبودى نيست » . و بر همين معنا دلالت مىكند آيه شريفه « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ . . . » « 3 » زيرا مقصود از عبادت شيطان اطاعت او است ، و اين بحث ، به ظاهر يك بحث است ليكن هزار بحث از آن منشعب مىشود . جمله * ( « لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * كلمه توحيدى را كه جمله * ( « وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً » ) * متضمن بود تتميم مىكند ، چه بسيارى از بتپرستان با اينكه معتقد بوجود آلهه بسيارى بودند ، ليكن در عين حال يك إله را مىپرستيدند . بنا بر اين گفتن اينكه جز إله واحدى را نپرستيد ،

--> ( 1 ) معبودى جز من نيست پس مرا عبادت كنيد . سوره انبياء آيه 25 ( 2 ) پس مخوان با خدا معبودى ديگر را . سوره شعراء آيه 213 ( 3 ) آيا با شما اى بنى آدم عهد نكردم كه شيطان را نپرستيد كه او شما را دشمنى آشكار است و اينكه مرا بپرستيد اين است صراط مستقيم . سوره يس آيه 61