« وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّه وَرُسُلِه » « 1 » و نيز مىفرمايد : « قالَتْ رُسُلُهُمْ أفِي اللَّه شَكٌّ » « 2 » و باز مىفرمايد : « وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ » « 3 » . علاوه بر اين ، نصارى محرمات تورات و انجيل را ترك كردند ، نه آنچه را كه موسى و عيسى حرام كرده بود ، و با اين حال جا نداشت كه بفرمايد ايشان حرام ندانستند آنچه را خدا و رسولش حرام كرده بود . از همه اينها گذشته ، اگر انسان در مقاصد عامه اسلامى تدبر كند شكى برايش باقى نمىماند در اينكه قتال با اهل كتاب و واداشتن ايشان به دادن جزيه براى اين نبوده كه مسلمين و اولياء ايشان را از ثروت اهل كتاب برخوردار سازد ، و وسايل شهوترانى و افسار گسيختگى را براى آنان فراهم نمايد و آنان را در فسق و فجور به حد پادشاهان و رؤسا و اقوياى امم برساند . بلكه غرض دين ، در اين قانون اين بوده كه حق و شيوه عدالت و كلمه تقوى را غالب ، و باطل و ظلم و فسق را زير دست قرار دهد ، تا در نتيجه نتواند بر سر راه حق عرض اندام كند و تا هوى و هوس در تربيت صالح و مصلح دينى راه نيابد و با آن مزاحمت نكند ، و در نتيجه يك عده پيرو دين و تربيت دينى و عده اى ديگر پيرو تربيت فاسد هوى و هوس نگردند و نظام بشرى دچار اضطراب و تزلزل نشود ، و در عين حال اكراه هم در كار نيايد ، يعنى اگر فردى و يا اجتماعى نخواستند زير بار تربيت اسلامى بروند ، و از آن خوششان نيامد مجبور نباشند ، و در آنچه اختيار مىكنند و مىپسندند آزاد باشند ، اما به شرط اينكه اولا توحيد را دارا باشند و به يكى از سه كيش يهوديت ، نصرانيت و مجوسيت معتقد باشند و در ثانى تظاهر به مزاحمت با قوانين و حكومت اسلام ننمايند . و اين منتها درجه عدالت و انصاف است كه دين حق در باره ساير اديان مراعات نموده . و گرفتن جزيه را نيز براى حفظ ذمه و پيمان ايشان و اداره بنحو احسن خود آنان است ، و هيچ حكومتى چه حق و چه باطل از گرفتن جزيه گريزى ندارد ، و نمىتواند جزيه نگيرد . از همين جا معلوم مىشود كه منظور از محرمات در آيه شريفه ، محرمات اسلامى است كه خدا نخواسته است در اجتماع اسلامى شايع شود ، هم چنان كه منظور از « دين حق » همان دينى است كه خدا خواسته است اجتماعات بشرى پيرو آن باشند .

--> ( 1 ) مىخواهند ميان خدا و فرستادگانش جدايى بيندازند . سوره نساء آيه 150 ( 2 ) پيغمبرانشان گفتند آيا در خدا شكى هست ؟ . سوره ابراهيم آيه 10 ( 3 ) پيغمبرانشان بينه ها برايشان آوردند . سوره يونس آيه 13