السيد الطباطبائي ( مترجم : همداني )

313

تفسير الميزان ( فارسي )

باشند ، هم چنان كه ممكن است عده اى جلوتر از بقيه متنبه شده و برگشته باشند ، و به يكى از اين دو جهت جزو پايداران و وفاداران بشمار رفته باشند ، چون جنگ حنين جنگ عوان بوده يعنى به طول انجاميده و حمله هاى متعددى در آن واقع شده است ، و معلوم است كه حسابها و احصائيه ها در چنين حالتى مثل حالت سلم و آرامش دقيق از آب درنمىآيد . از همين جا اشكالى كه در گفتار بعضى است روشن مىشود ، زيرا اين شخص روايت عبد اللَّه بن مسعود را ترجيح داده ، و همچنين روايت ابن عمر را كه برگشتش به همان روايت ابن مسعود است ، چون در آن دارد عدد نفرات وفادار كمتر از صد نفر بوده ، و دليل اين شخص اين است كه راويان اين گونه احاديث ، حافظند و كسى كه وقايع را حفظ مىكند كلامش حجت است . اشكال اين حرف اين است كه هر چند كلام كسى كه حفظ كرده بر كسى كه حفظ نكرده حجت دارد ، ليكن حفظ در حال جنگ با آن همه تحول سريعى كه در اوضاع صحنه رخ مىدهد ، غير از حفظ در حال غير جنگ است ، در حال جنگ تنها به آن روايت و حفظى مىتوان اعتماد نمود كه قرائن بر صحتش دلالت كند ، و با عقل و اعتبار نيز بسازد ، و نسبت به حفظ و حافظش وثاقت در كار باشد ، و در ميان راويان تنها عباس ماموريتى داشته كه متناسب به حفظ اين داستان و ساير جزئيات مربوط به آن بوده است .