و خداى تعالى هم شرط نكرده بود كه پشت به دشمن كردن وقتى حرام است كه از ترس و يا به منظور تنها گذاشتن پيغمبر و دين باشد ، و گر نه حرام نيست ، و نيز اين قانون كلى را به صورت فرار از جهت اضطراب استثناء نكرده ، و در استثناءش يعنى جمله « إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ » جز دو حيله جنگى را استثناء نكرده كه آن هم در حقيقت فرار از جنگ نيست . و در عهدى هم كه در آيه « وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّه مَسْؤُلًا » « 1 » از آنان حكايت كرده هيچ نوع استثنايى ديده نمىشود . و اما اينكه بعنوان شاهد گفتار خود گفت : « اضطراب ، منحصر در مسلمانان نبود ، بلكه رسول خدا ( ص ) هم مضطرب گرديد » و بر اين معنا استدلال كرد به جمله * ( « ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّه سَكِينَتَه عَلى رَسُولِه وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ » ) * چون از كلمه « ثم » برمىآيد كه نزول سكينت بعد از عقبنشينى بوده ، و لازمه اين بعديت زمانى اين است كه آن حضرت هم مضطرب شده باشد ، هر چند اضطراب آن جناب از باب اندوه و تاسف بوده ، چون در حق او تصور نمىشود كه ترس ، ثبات و شجاعتش را متزلزل كند « 2 » . بايد ديد اين اندوه و تاسفى كه وى براى آن حضرت تصور كرده تاسف بر چه بوده ؟ اگر تاسف بر اين بوده كه چرا خداوند مسلمانان را بخاطر عجبشان به چنين فتنه و گرفتارى مبتلا نمود ، و خلاصه اگر تاسفى بوده كه خدا آن را دوست نمىداشته ، اين با مقام مقدس آن حضرت نمىسازد ، چون خداى تعالى با فرستادن كتاب بسوى او ، و تعليمش از علم خود او را مؤدب و تربيت كرده ، و در باره اش امثال آيه « لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ » « 3 » و « سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى » « 4 » را نازل كرده است . در روايات راجع به داستان حنين هم ندارد كه آن حضرت قدم از قدم برداشته و عقب نشينى كرده باشد ، و يا از آنچه بر سر مسلمين آمده و خوار و فرارى شده‌اند مضطرب گشته باشد . و اگر اين حزن و تاسف بر مسلمين بخاطر اين بوده كه چرا به غير خدا اعتماد كرده‌اند ، و چرا به اسباب ظاهرى كه سرابى بيش نيست دل بسته‌اند ، و از توكل بر خداى سبحان غفلت ورزيده‌اند تا خدا اين چنين به خطا كارى و فرار از جنگ مبتلايشان كند ، چون آن جناب رأفت و رحمت خاصى به مؤمنين داشته ، البته اين تاسف ، محبوب خداست نه مكروه او ، و خود پروردگار

--> ( 1 ) سوره احزاب آيه 15 ( 2 ) تفسير المنار ج 10 ص 265 ( 3 ) در اين باره تو را هيچ اختيارى نيست . سوره آل عمران آيه 128 ( 4 ) به زودى برايت مىخوانيم تا فراموش نكنى . سوره اعلى آيه 6