شما و دشمنانتان كارزار شد . اضافه كلمه « يوم » بر مكانهايى كه وقايع بزرگى در آن مكانها اتفاق افتاده در كلام عرب و در عرف زياد است ، مثلا مىگويند : روز بدر ، روز احد ، روز خندق ، و امثال آن . نظير آنكه يوم را بر اجتماعات و مردمى كه كار آن روز را انجام دادند اضافه نموده مىگويند : روز احزاب ، و روز تميم . و نيز بر خود حادثه اضافه نموده مىگويند روز فتح مكه . * ( « إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ » ) * يعنى وقتى كه به مسرت درآورد شما را آن كثرتى كه در خود ديديد ، و در نتيجه اعتمادتان به خدا قطع شد و بحول و قوه او تكيه نكرديد ، بلكه بحول و قوت خود اعتماد نموديد و خاطر جمع شديد كه با اين همه كثرت كه در ما است در همان ساعت اول دشمن را هزيمت مىدهيم . و حال آنكه كثرت نفرات بيش از يك سبب ظاهرى نيست ، و تازه سببيت آن هم به اذن خداست . آرى ، مسبب الاسباب اوست . بخاطر همين معنا بعد از جمله * ( « إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ » ) * فرمود : * ( « فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً » ) * يعنى شما كثرت نفرات را سببى مستقل از خدا گرفتيد و اين كثرت نفرات اعتماد به خدا را از يادتان برد ، و شما به خود آن سبب اعتماد نموديد ، آن گاه خداوند به شما فهماند كه كثرت جمعيت سببى موهوم بيش نيست ، و در وسع خود هيچ غنائى ندارد تا با غناى خود شما را بى نياز از خدا بگرداند و همچنين هيچ اثر ديگرى از خود ندارد . * ( « وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ » ) * « بما » در معناى « مع ما » است يعنى با اينكه فراخ بود . و اين كنايه است از احاطه دشمن ، و اينكه دشمن چنان شما را احاطه كرد كه زمين با همه گشاديش آن چنان بر شما تنگ شد كه ديگر مامنى كه در آنجا قرار گيريد و پناهى كه در آنجا بياسائيد ، و از شر دشمن خود را نگهداريد نمىيافتيد ، و در فرار كردنتان چنان فرار كرديد كه به هيچ چيز ديگر غير از فرار توجه نداشتيد . و بنا بر اين ، آيه شريفه از جهت مضمون قريب المعنى است با آيه « إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّه الظُّنُونَا » « 1 » كه جنگ احزاب را يادآورى مىكند . و اينكه بعضى از مفسرين « 2 » گفته‌اند معناى * ( « وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ » ) * اين است كه راه

--> ( 1 ) آن دم كه از بالا و پائينتان سوى شما آمدند و چشمهايتان خيره گشت و جانها به گلوگاه رسيد و به خدا گمانهاى گوناگون برديد . سوره احزاب آيه 10 ( 2 ) تفسير شريف لاهيجى ج 2 ص 244 مجمع التفاسير ج 2 ص 102