از آنچه گذشت معلوم شد : اولا جمله * ( « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * جمله حاليه ايست كه وجه انكار حكم مساوات را كه در جمله * ( « أجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ . . . » ) * گذشت بيان مىكند . و ثانيا مراد از ظلم همان شركى است كه در حال سقايت و عمارت داشته‌اند ، نه حكم به مساوات ميان سقايت و عمارت و ميان جهاد و ايمان . و ثالثا مراد اين است كه بفهماند چنين كسانى عملشان سودى نداشته و بسوى سعادت كه همان بلندى درجه و رستگارى و رحمت و رضوان و بهشت جاويد است راهبريشان نمىكند . * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ . . . » ) * بيان حكم حقى است كه خداى تعالى در مساله دارد و بعد از آن كه حكم مساوات را حق ندانست ، اينك مىفرمايد : كسى كه ايمان آورد ، و در راه خدا به قدر تواناييش جهاد كرد ، و از مال و جانش مايه گذاشت ، در نزد خدا درجه اش بالاتر است ، و اگر مطلب را به صورت جمع آورد ، و فرمود : « كسانى كه . . . » براى اين است كه اشاره كند به اينكه ملاك فضيلت ، وصف مذكور است ، نه شخص معينى . و اينك در سابق گفتيم آيه دلالت دارد بر اينكه عمل بدون ايمان فضيلتى نداشته و براى صاحبش نزد خدا باعث درجه اى نمىشود ، خود قرينه است بر اينكه معناى آيه اين نيست كه هر دو طايفه درجه دارند ، و ليكن درجه آنهايى كه ايمان و جهاد دارند از آنهايى كه فقط سقايت و عمارت دارند بالاتر است . بلكه مقصود آيه بيان اين است كه نسبت ميان اين دو طائفه نسبت افضل است به كسى كه اصلا فضيلتى را واجد نيست ، مانند مقايسه اى كه ميان اكثر و اقل است ، كه بايد يك حد وسطى را فرض كرد و آن دو را با آن سنجيد ، و خلاصه در اقل و اكثر سه چيز هست ، يكى امر متوسطى كه مقياس و معدل است ، و ديگرى آن طرفى كه از حد متوسط بيشتر است سوم آن طرفى كه از آن حد متوسط كمتر است . بنا بر اين ، اگر اكثر را با خود اقل بسنجيم با چيزى سنجيده‌ايم كه اصلا كثرت ندارد . پس اينكه فرمود : * ( « أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّه » ) * معنايش اين است كه اين افراد نسبت به آن افراد ديگر كه اصلا درجه اى ندارند درجه شان بالاتر است ، و اين خود يك نوع كنايه است از اينكه اصولا ميان اين دو طايفه نسبتى نيست ، زيرا يكى داراى گامهاى بلندى است و ديگرى اصلا قدمى برنداشته .