و بهر حال منظور از سقايت در اين آيه معناى مصدرى آن ( آب دادن ) است ، و قرار گرفتن * ( « سِقايَةَ الْحاجِّ » ) * در مقابل * ( « عِمارَةَ الْمَسْجِدِ » ) * نيز مؤيد همين احتمال است ، چون در دومى بطور قطع ، مقصود معناى مصدرى عمارت است ، كه همان كار تعمير است . در آيه شريفه ميان * ( « سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ » ) * و ميان * ( « كَمَنْ آمَنَ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّه » ) * مقابله شده است ، و حال آنكه مقابله هميشه ميان دو چيز هم سنخ است ، مانند دو انسان ، و يا دو عمل ، نه ميان خود انسان و عملى از اعمال . به همين جهت بعضى از مفسرين « 1 » ناچار شده‌اند بگويند در آيه كلمه « اهل » در تقدير است ، و تقدير كلام اين است كه : « آيا اهل سقايت حاج ، و اهل عمارت مسجد الحرام را مثل كسى مىدانيد كه به خدا و روز جزا ايمان آورده ؟ » . ليكن اين اشكال و اين جواب خيلى مهم نيست ، واجبتر از آن اين است كه قيود كلام را يك به يك در نظر بگيريم ، تا ببينيم مقصود از آنها چيست ، و از مجموع آنها چه استفاده مىشود ؟ در آيه شريفه در يك طرف مقابله * ( « سِقايَةَ الْحاجِّ » ) * و * ( « عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ » ) * بدون هيچ قيد زائدى آمده ، و در طرف ديگر آن ، ايمان به خدا و روز جزا ، و يا به عبارتى جهاد در راه خدا با قيد ايمان قرار گرفته است ، و اين خود به خوبى مىرساند كه منظور از سقايت و عمارت در آيه ، سقايت و عمارت خشك و خالى و بدون ايمان است ، ذيل آيه هم كه مىفرمايد : * ( « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * - بنا بر اينكه تعريض به اهل سقايت و عمارت باشد بخاطر كفر و ظلمشان چنان كه متبادر از سياق هم همين است نه تعريض به خيال باطلى كه كرده و حكم بتساوى نموده‌اند - اين نكته را تاييد مىكند . پس معلوم مىشود : اولا اين كسانى كه چنين خيالى كرده‌اند خيالشان اين بوده كه عمل مردم جاهليت ، يعنى سقايت و عمارت با اينكه خالى از ايمان به خدا و روز جزا بوده با يك عمل دينى توأم با ايمان به خدا و روز جزا مانند جهاد برابر و مساوى است . و بعبارت ديگر ، خيال مىكرده‌اند عمل بى جان با عمل جاندار و داراى منافع پاك برابر است ، و خداى تعالى اين عقيده آنها را تخطئه كرده است . و ثانيا اينكه صاحبان اين پندار خود از مؤمنينى بوده‌اند كه خيال مىكرده‌اند اعمال قبل از ايمانشان و همچنين اعمال مشركينى كه هنوز ايمان نياورده‌اند با عمل بعد از ايمانشان

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 10 ص 218