و از اين اقتضاى مقامى كه گفتيم برمىآيد كه منظور از جمله * ( « وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّه » ) * خشيت دينى است كه همان عبادت است ، نه خشيت و ترس طبيعى و غريزى ، چه اين نوع ترس را همه دارند ، مگر اولياى مقربين مانند انبياء كه قرآن در باره شان فرموده : « الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّه وَيَخْشَوْنَه وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّه » « 1 » . و وجه اينكه از عبادت ، كنايه آورد به خشيت خدا ، اين است كه از ميان علل و موجبات معبود گرفتن ، دو چيز از همه معروفتر است ، يكى ترس از غضب معبود و ديگرى اميد به رحمتش ، و اميد به رحمت هم برگشتش باز به ترس از انقطاع آن است ، كه آن نيز سخط معبود است ، پس كسى كه خدا و يا بتى را مىپرستد يا ترس از غضب او را به پرستش وادار كرده ، و يا ترس از زوال نعمت و رحمت . بنا بر اين ، عبادت در حقيقت همان ترس است ، و مصداقى است براى ترس كه آن را مجسم مىسازد ، و ميان آن دو ملازمه هست ، اين بود وجه كنايه مزبور ، پس معناى آيه اين مىشود - و خدا داناتر است - و غير از خدا احدى از آلهه را نپرستد . * ( « فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ » ) * يعنى آن كسانى كه به خدا و روز جزا ايمان آورده و احدى را غير از خدا نپرستيدند در حقشان اميد مىرود كه از هدايت يافتگان باشند . و اين اميد قائم به نفس آنان و يا عموم مخاطبين به آيه است ، نه اينكه قائم به خدا باشد ، چون اميد در باره خدا محال است ، زيرا كسى ممكن است اميدوار شود كه نسبت به آن مطلوب مورد اميدش جاهل باشد ، و نداند آيا تحقق پيدا مىكند يا نه ، و جهل در خداى تعالى راه ندارد . و اگر اهتداء و راه يافتگى را بطور اميدوارى نويد داد نه بطور قطع - با اينكه كسى كه حقيقتا به خدا و روز جزا ايمان داشته باشد ، و اعمال عبادىاش را انجام دهد ، بايد بطور قطع و حقيقت راه يافته باشد نه بطور احتمال و اميد - براى اين است كه يك بار و دو بار اهتداء و راه يافتن باعث نمىشود كه انسان از راه يافتگان بشمار برود ، و اين صفت برايش لازم و مستقر گردد ، آرى يك بار و دو بار متصف به صفتى شدن غير از اتصاف دائمى به آن است ، ممكن است اهتداء براى انسان حاصل بشود ولى از مهتدين بشمار نيايد ، پس صحيح است بگوئيم : « اميد است كه از مهتدين شود » . از آيه استفاده شد كه تعمير مساجد ، حق و جايز براى غير مسلمان نيست ، اما مشركين بخاطر شرك و ايمان نداشتنشان به خدا و روز جزا ، و اما اهل كتاب بخاطر اينكه قرآن ايمانشان

--> ( 1 ) كسانى كه رسالتهاى خدا را ابلاغ نموده و از او مىترسند ، و از احدى جز خداوند نمىهراسند . سوره احزاب آيه 39