كردن اسب در حقيقت ظهور و بروز آنست . اين تعبير استعاره اى است كه در باب سرعت كردن به كار مىبريم و مىگوئيم فلانى برقى زد و جست « 1 » . و در معناى كلمه « ذمة » گفته است : « ذمام » - با كسر ذال - به معناى آن توبيخ و مذمتى است كه متوجه انسان در برابر عهدشكنىاش مىشود ، و همچنين كلمه « ذمة » و « مذمة » هم چنان كه گفته شده است : « لى مذمة فلا تهتكها - مرا مذمتى است كه مبادا پرده از رويش بردارى » و گفته شده است : « اذهب مذمتهم بشىء يعنى در مقابل ذمه اى كه دارى چيزى به ايشان بده » و از اين معنايى كه راغب در باره ذمه كرده به خوبى برمىآيد كه كلمه مذكور از ماده « ذم » كه مقابل مدح است اشتقاق يافته . و بعيد نيست اينكه خداى تعالى در آيه مورد بحث ميان « ال » و « ذمة » مقابله انداخته براى اين بوده كه تا دلالت كند بر اينكه مشركين هيچگونه ميثاقى را كه حفظش از واجبات است نسبت به مؤمنين حفظ و رعايت نمىكنند ، چه آن ميثاقهايى كه اساسش اصول تكوينى و واقعى است مانند خويشاوندى و قرابت و يا آن ميثاقهايى كه اساسش قرار داد و اصطلاح باشد ، مانند عهد و پيمانها و سوگندها و امثال آن . و اگر كلمه « كيف » در ابتداى آيه مورد بحث تكرار شده هم براى اين بوده كه مطلب را تاكيد كند ، و هم اينكه آن ابهامى را كه فاصله شدن جمله طولانى * ( « إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ » ) * ميان جمله * ( « كَيْفَ يَكُونُ » ) * و جمله * ( « وَإِنْ يَظْهَرُوا » ) * ممكن بود در بيان ايجاد كند بردارد . پس معناى آيه شريفه چنين است : چگونه مشركين در نزد خدا و رسول عهدى دارند و حال آنكه هم ايشان اگر بر شما دست يابند در باره شما رعايت عهد و قرابت را نخواهند كرد ، امروز شما را با چرب زبانى راضى مىكنند تا از كشتنشان دست برداريد ليكن دلهايشان به گفته هايشان ايمان نداشته و بيشترشان فاسقند . از اينجا معلوم مىشود كه جمله * ( « يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ » ) * از باب مجاز عقلى است ، چون راضى كردن را به دهنها نسبت داده در حالى كه در حقيقت منسوب به گفتارهاست كه در دهنها وجود پيدا مىكند و از آنها خارج مىشود . و اين جمله يعنى جمله * ( « يُرْضُونَكُمْ . . . » ) * ، مساله انكار وجود عهد را براى مشركين تعليل مىكند ، و به همين جهت با فصل و بدون عطف آمده . و تقدير آن چنين است : چگونه براى آنان عهدى مىتواند باشد و حال آنكه با

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 20