بوسيله آيه « وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً » نسخ شده است صحيح نيست « 1 » . و سادسا به دست آمد كه اين آيه پناه دادن به پناه خواهان را وقتى واجب كرده كه مقصود از پناهنده شدن ، مسلمان شدن و يا چيزى باشد كه نفعش عايد اسلام گردد ، و اما اگر چنين غرضى در كار نباشد آيه شريفه به هيچ وجه دلالت ندارد كه به چنين كسى بايد پناه داد ، و اين شخص مشمول آيات سابق است كه دستور تشديد را داده است . و سابعا اينكه جمله * ( « ثُمَّ أَبْلِغْه مَأْمَنَه » ) * با اينكه جمله * ( « فَأَجِرْه حَتَّى يَسْمَعَ » ) * بدون آن مقصود را مىرساند براى اين آورده شد كه بر كمال عنايت بر باز شدن راه هدايت به روى مردم دلالت كند ، و بفهماند كه اسلام تا چه اندازه خواسته است حريت مردم را در زندگى و كارهاى حياتى آنان حفظ كند . آرى ، اسلام از به كار بردن كلماتى نظير « بايد چنين شود » و « خدا چنين خواسته » اغماض كرده تا مردم اگر هلاك مىشوند و اگر به راه زندگى مىافتند در هر دو حال اختيارشان بعد از فهميدن و تمام شدن حجت باشد ، و ديگر بعد از آمدن انبياء بشر بر خدا حجتى نداشته باشد . و ثامنا اينكه - بطورى كه ديگران هم گفته‌اند - آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه اعتقاد به اصل دين بايد به حد علم يقينى برسد و اگر به اين حد نرسد يعنى اعتقادى آميخته با شك و ريب باشد كافى نيست ، هر چند به حد ظن راجح رسيده باشد ، « 2 » به شهادت اينكه خداى تعالى در چند جاى قرآن از پيروى ظن مذمت نموده به پيروى علم سفارش كرده ، و از آن جمله فرموده است : « وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ » « 3 » و نيز فرموده : « إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » « 4 » و نيز فرموده : « ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ » « 5 » و اگر در اصول اعتقادى دين مظنه و تقليد كافى بود ديگر جا نداشت در آيه مورد بحث دستور دهد پناه خواهان را پناه دهند تا اصول دين و معارف آن را به عقل خود درك كنند ، زيرا براى مسلمان شدن ايشان راه ديگرى كه عبارتست از تقليد وجود داشت ، پس معلوم مىشود تقليد

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 10 ص 178 و تفسير كشاف ج 2 ص 249 ( 2 ) تفسير فخر رازى ج 15 ص 228 ( 3 ) پيروى مكن چيزى را كه بدان علم ندارى . سوره اسرى آيه 36 ( 4 ) جز گمان پيروى نمىكنند و حال آنكه ظن به هيچ وجه جاى حق و علم را نمىگيرد . سوره نجم آيه 28 ( 5 ) ايشان را در اين عقيده علمى نيست و تنها به مظنه و تخمين تكيه مىكنند . سوره زخرف آيه 20