« يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه رَصَداً » با همه اينها يعنى مفرد و جمع فاعل و مفرد و جمع مفعول مىسازد ، و كلمه « مرصد » به معناى موضع كمين گرفتن است « 1 » . و مقصود از ماه‌هاى حرام همان چهار ماه سياحت است كه قبلا نامبرده و به عنوان ضرب الاجل فرموده بود : * ( « فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ » ) * نه ماه‌هاى حرام معروف كه عبارتند از ماه ذى القعدة و ذى الحجة و محرم ، چون همان طورى كه قبلا هم گفتيم اين چند ماه با اعلان برائتى كه در روز قربانى اتفاق افتاده به هيچ وجه تطبيق نمىكند . بنا بر اين الف و لامى كه در * ( « الأَشْهُرُ الْحُرُمُ » ) * است الف و لام عهد ذكرى است و با آن معناى آيه چنين مىشود : پس وقتى كه ماه‌هاى نامبرده كه گفتيم نبايد در آن ماهها متعرض حال مشركين شويد پايان يافت و اين مهلت به سر آمد مشركين را هر كجا ديديد بكشيد . از آنچه گفته شد روشن گرديد كه هيچ وجهى نيست براى اينكه جمله * ( « فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ » ) * را به تمام شدن ذى القعده و ذى الحجه و محرم حمل كنيم و بگوئيم با تمام شدن اين سه ماه در حقيقت چهار ماه حرام نيز تمام شده است و يا بگوئيم تمام شدن و انسلاخ ماه‌هاى حرام اشاره است به تمام شدن چهار ماه هر چند اين ماهها با آن چند ماه منطبق نشود . زيرا گو اينكه لفظ « اشهر الحرم » ظهور در ماه‌هاى رجب و ذى القعده و ذى الحجه و محرم دارد و با اين حمل مساعد است و ليكن از نظر سياق آيه نمىتوانيم چنين حملى را مرتكب شويم . جمله * ( « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » ) * نشان دهنده برائت و بيزارى از مشركين است و مىخواهد احترام را از جانهاى كفار برداشته و خونهايشان را هدر سازد ، و بفرمايد : بعد از تمام شدن آن مهلت ديگر هيچ مانعى نيست از اينكه آنان را بكشيد نه حرمت حرم و نه احترام ماه‌هاى حرام ، بلكه هر وقت و هر كجا كه آنان را ديديد بايد به قتلشان برسانيد ، البته اين در صورتيست كه كلمه « حيث » هم عموميت زمانى را برساند و هم مكانى را كه در اين صورت قتل كفار بر مسلمين واجب است هر چند به آنان در حرم و حتى در ماه‌هاى حرام دست پيدا كنند . و تشريع اين حكم براى اين بوده كه كفار را در معرض فنا و انقراض قرار داده و به تدريج صفحه زمين را از لوث وجودشان پاك كند ، و مردم را از خطرهاى معاشرت و مخالطت با آنان نجات دهد .

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 196