و بعيد نيست كه جمله * ( « وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ . . . » ) * تفسير و يا به منزله تفسير همين زينت دادن شيطان باشد ، و اين در صورتى است كه منظور از اعمال ، نتيجه مادى آن باشد كه همان نيرو ، اسلحه ، نفرات ، غلامان و ابزار طرب و شرابهايى بوده كه تهيه ديده بودند و شترانى كه با خود مىراندند ، و ممكن هم هست مقصود خود اعمال باشد ، و آن انواع لجاجت و اصرارى بوده كه در گمراهى خود و در دشمنى با خدا و رسول مىورزيده و آن بى بند و بارى كه در ظلم و فسق داشته‌اند ، و در اين صورت جمله * ( « لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ » ) * تفسير زينت دادن شيطان نيست ، بلكه تتميم آن است ، و خلاصه اينكه شيطان با گفتن اين جمله كفار را در آنچه كه تصميم گرفته‌اند يعنى در قتال با مسلمين تشويق و خوشدل ساخته و در تكميل اين غرض گفت : * ( « وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ » ) * . و كلمه « جار » از « جوار » است ، و جوار از سنتهاى عهد جاهليت عرب است كه زندگى قبيله اى داشته ، و از احكام جوار ( پناهندگى ) يكى اين بوده كه صاحب جار پناهنده خود را در هنگام سوء قصد دشمن يارى كند ، و البته آثار مختلف ديگرى به حسب سنن جارى در مجتمعات بشرى داشته است . * ( « فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْه » - ) * « نكوص » به معناى خوددارى از چيزى است ، و * ( « عَلى عَقِبَيْه » ) * حال و كلمه « عقب » به معناى پاشنه است ، و معناى جمله اين است كه : وقتى دو طايفه به هم برخوردند از ترس به عقب برگشته و فرار كردند . * ( « إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ . . . » ) * - اين جمله تعليل است براى جمله * ( « إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ » ) * و شايد اشاره باشد به نزول ملائكه مردفين كه خداوند با آنان مسلمين را يارى و كمك نموده ، و همچنين جمله * ( « إِنِّي أَخافُ اللَّه وَاللَّه شَدِيدُ الْعِقابِ » ) * تعليل جمله * ( « إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ » ) * و مفسر تعليل سابق است . و معنايش اين است كه : روز فرقان آن روزى بود كه شيطان رفتارى را كه مشركين در دشمنى با خدا و رسول و جنگ با مسلمين داشتند و آن رفتار را در آمادگى براى خاموش كردن نور خدا اعمال مىكردند در نظر ايشان جلوه داده و براى تشويق و خوشدل ساختن آنان مىگفت : * ( « لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ » ) * هيچ كس امروز نمىتواند بر شما غلبه كند ، و من هم خود پناه شمايم ، و دشمن شما را از شما دفع مىدهم ، ولى وقتى دو فريق با هم روبرو شدند مشركين مؤمنين را و مؤمنين مشركين را ديدند او ( شيطان ) شكست خورده و فرارى به عقب برگشت و به مشركين گفت : من چيزهايى مىبينم كه شما نمىبينيد ، من ملائكه را مىبينم كه براى كمك مؤمنين با عذابهايى كه شما را تهديد مىكند نازل مىشوند ، من از عذاب خدا مىترسم ، و خدا