كلمه « يا شافى » از مريضى كه از مرض خود به خدا پناه مىبرد ، و يا مطابق نباشد ، مثل اينكه همان فقير و مريض بجاى آن دو كلمه بگويند « اى خدا » چون همين « اى خدا » از فقير به معناى « اى بى نياز » و از مريض به معناى « اى شفا دهنده » است ، چون مقتضاى حال و آن احتياجى كه اين دو را به استغاثه وادار كرده شاهد اين است كه مقصودشان از « اى خدا » جز اين نيست ، و اين خيلى روشن است . كسى هم كه به جنگ رفته ، و با دشمن روبرو شده ، و مىداند كه در جنگ خونها ريخته مىشود ، و دست و پاها قطع مىگردد و خلاصه به منظور رسيدن به هدف بايد از خود گذشتگى كرد و پيه همه ناملايمات را به خود ماليد ، چنين كسى فكرش همه متوجه پيروزى و رسيدن به هدف و غلبه بر دشمنى است كه او را به مرگ و فنا تهديد مىكند ، و كسى كه حالش اين و فكر و ذكرش اين است ذكر خدايش هم ذكرى است كه با حالت و فكرش تناسب دارد . و اين خود بهترين قرينه است بر اينكه منظور از * ( « اذْكُرُوا اللَّه كَثِيراً » ) * اين است كه مؤمن ، متذكر آن معارفى باشد كه مربوط به اين شان و اين حالت است ، و آن اين است كه خداى تعالى معبود او و پروردگار او است ، و آن كسى است كه مرگ و حيات به دست او است ، و مىتواند او را در اين حال يارى كند ، و او سرپرست اوست و چه سرپرست و ياور خوبى است ، چنين كسى با اينكه پروردگارش وعده نصرت داده و فرموده : « إِنْ تَنْصُرُوا اللَّه يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ » « 1 » و مىداند كه خداوند اجر كسى را كه عمل نيكى انجام دهد ضايع نمىكند يقينا به نصرت پروردگارش اطمينان داشته و مىداند كه سرانجام كارش به يكى از دو وجه است كه هر دو نيك است ، چون يا بر دشمن غلبه پيدا مىكند كه در اين صورت رايت دين را بلند كرده و محيط را براى سعادتمند شدن خود و ديگران مساعد كرده است ، و يا كشته مىشود كه در اين فرض به جوار اولياء مقربين درگاه پروردگارش شتافته است ، اين گونه معارف حقيقى است كه مربوط به حالت يك نفر مجاهد است ، و سرانجامش را به سعادت واقعى و كرامت دائمى منتهى مىكند . و اگر در جمله مورد بحث « ذكر » را مقيد به « كثير » كرد براى اين است كه در ميدانهاى جنگ هر لحظه صحنه هايى كه انسان را به دوستى زندگى فانى و شيرينى زخارف دنيوى وادار ساخته و شيطان هم با القاء وسوسه خود آن را تاييد كند تكرار مىشود ، و لذا فرموده : خدا را زياد ياد كنيد تا بدين وسيله روح تقوا در دلها هر لحظه تجديد و زنده تر شود .

--> ( 1 ) اگر خدا را يارى كنيد او هم شما را يارى نموده و قدمهايتان را استوار مىكند . سوره محمد آيه 7