روشن زنده شده باشد . و به اين بيان روشن مىشود كه منظور از هلاكت و زنده شدن ، هدايت و ضلالت است ، چون ظاهرا چيزى كه مرتبط با وجود بينه و دليل روشن باشد همين هدايت و ضلالت است . جمله * ( « وَإِنَّ اللَّه لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ » ) * نيز تعليل است ، و عطف است بر جمله * ( « لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ . . . » ) * و معنايش اين است كه « و اگر خدا اين قضا را راند و كرد آنچه را كرد براى اين بود كه او شنوا است و دعاى شما را مىشنود ، دانا است و آنچه در دلهاى شما هست مىداند » و در اين بيان اشاره است به آنچه كه در صدر آيات راجع به اين داستان ذكر كرده و فرموده بود : « إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ . . . » و بر طبق همين سياق است ( يعنى براى بيان اينكه مرجع امر اين واقعه قضاى خاص الهى است نه اسباب عادى ) آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّه فِي مَنامِكَ قَلِيلًا . . . » ) * و همچنين چند آيه بعد كه مىفرمايد : * ( « وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ . . . » ) * و آيه بعد از آن كه مىفرمايد : * ( « إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ . . . » ) * و معناى آيه اين است كه روز فرقان آن روزى بود كه شما در قسمت پائين وادى اردو داير كرده بوديد و كفار در قسمت بالاى آن اطراق كرده بودند و پياده شدن شما در پائين و كفار در بالا با هم جور درآمد بطورى كه اگر مىخواستيد قبلا با كفار قرار داد كنيد كه شما اينجا و آنان آنجا را لشكرگاه كنند قطعا اختلافتان مىشد ، و هرگز موفق نمىشديد كه به اين نحو جبهه سازى كنيد . پس قرار گرفتن شما و ايشان به اين نحو نه از ناحيه و به فكر شما بود و نه از ناحيه و به فكر كفار ، بلكه امر شدنى بود كه خداوند بر آن قضا راند ، و اگر اينچنين قضا راند براى اين بود كه با ارائه يك معجزه و دليل روشن حجت خود را تمام كند ، و نيز براى اين بود كه دعاى سابق شما را و آن استغاثه اى را كه از شما شنيد ، و آن حاجتى را كه از سويداى دل شما خبر داشت مستجاب و برآورده كند . * ( « إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّه فِي مَنامِكَ قَلِيلًا . . . » ) * كلمه « فشل » به معناى ضعف توأم با اضطراب است ، و « تنازع » به معناى اختلاف و از ماده « نزع » است كه نوعى كندن را گويند ، و اختلاف را از اين باب تنازع مىگويند كه در حقيقت طرفين نزاع هر كدام مىخواهند ديگرى را از آنچه كه دارد بركند . و كلمه « تسليم » به معناى نجات دادن است . و كلام در اين آيه به تقدير كلمه « اذكر » معنايش اين است كه « به ياد آر آن موقعى را كه خداوند دشمنان تو را در خواب در نظرت اندك وانمود » و اندك نشان داد نشان براى اين