همه خواص سلطان چه آن شخصى كه بعدها متمرد و رانده مىشود ، و چه ما بقى همه مقرب درگاه و برخوردار از مزاياى وزارت و تقرب بودند ، تا آنكه آن امر صادر شد ، و پس از صدور امر بود كه خواص سلطان به دو دسته تقسيم شدند ، و راه هر دسته از راه ديگران جدا گرديد . عده اى اطاعت كردند ، و عده اى ديگر و يا يك شخص معين سركشى و طغيان نمود . از همين جا سجايايى كه تا كنون در نفس سلطان نهفته بود و وجوه قدرت و نفوذ اراده اش ، از قبيل رحمت و غضب ، تقريب و تبعيد ، عفو و انتقام ، وعده و وعيد و ثواب و عقاب ، نمايان مىشود - و حوادث مانند محك است كه به اين وسيله جوهر افراد شناخته مىشود - و حال آنكه قبل از پيش آمدن اين داستان كسى آگهى نداشت كه در نفس سلطان چنين چيزهايى نهفته است . حقايقى كه در داستان سجده كردن ملائكه و سرپيچى ابليس هست بىشباهت به اين مثال نيست ، زيرا امر پروردگار به اينكه ملائكه بر آدم سجده كنند نيز براى احترام آدم و به خاطر قرب منزلتى بود كه وى در درگاه پروردگار داشت . آرى ، خداى تعالى آدم را با نعمت خلافت و كرامت ولايت ، شرافت و منزلتى داد كه ملائكه در برابر آن منزلت ناگزير از خضوع بودند ، و اگر ابليس سر برتافت بخاطر ضديتى بود كه جوهر ذاتش با سعادت انسانى داشت ، و لذا هر جا كه با انسانى برخورد كرده و مىكند در صدد تباهى سعادت وى بر مىآيد ، و به محضى كه با او تماس پيدا مىكند گمراهش مىسازد . آرى : « كُتِبَ عَلَيْه أَنَّه مَنْ تَوَلَّاه فَأَنَّه يُضِلُّه وَيَهْدِيه إِلى عَذابِ السَّعِيرِ » « 1 » . اين بود جواب از سؤال مذكور ، علاوه بر اينكه تعبير از انفاذ امور تكوينى به لفظ امر و يا به عبارات ديگر در كلام مجيد بسيار است ، از آن جمله اوامرى است كه در آيات زير است : « فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » « 2 » و « إِنَّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها » « 3 » و « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 4 » .

--> ( 1 ) قلم ازلى در باره شيطان چنين نوشته كه هر كه با او دوستى كند او وى را به ضلالت افكنده به سوى آتش سوزان رهبرى مىكند . سوره حج آيه 4 ( 2 ) پس گفت به آسمان و زمين بياييد خواه و يا ناخواه گفتند مىآييم فرمانبرداران . سوره فصلت آيه 11 ( 3 ) ما امانت را به آسمانها و زمين و كوه ها عرضه كرديم و آنها از برداشتن آن امتناع كردند و از آن ترسيدند . سوره احزاب آيه 72 ( 4 ) او وقتى چيزى را اراده كند كارش فقط اين است كه به او بگويد : « باش » چه با گفتن همين كلمه ، آن چيز موجود مىشود سوره يس آيه 82