معجزه ، زيرا اگر مشركين به صرف ديدن معجزه ، ايمان مىآوردند ، خود اين خطاب يعنى جمله * ( « وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ . . . » ) * خطابى است قرآنى ، و قرآن خود بهترين معجزه است براى دلالت بر حقانيت دعوت آن جناب ، معجزه اى است كه اتفاقا با فهم مشركين هم كه خود از بلغا و عقلاى عرب بودند نزديك است ، پس معلوم مىشود مراد از آيه صرف معجزه نيست ، بلكه چيزى است كه سلب اختيار از آنان كند ، و اين هم با دعوت الهى سازگار نيست ، پس حاصل معناى آيه اين است كه : جا ندارد تو اينقدر در مقابل اعراض آنان متاثر شوى ، زيرا دنيا دار اختيار است و دعوت به حق و قبول آن بايد در مجراى اختيار جريان يابد ، و تو نمىتوانى آيه اى تهيه كنى كه آنان را بر ايمان آوردن مضطر و بى اختيار سازى ، براى اينكه خداوند چنين ايمانى را از آنان نخواسته ، بلكه از آنان ايمان به طوع و رغبت و اختيار خواسته است . از همين جهت آيه اى كه مردم را مجبور بر ايمان و اطاعت كند نيافريده ، و گرنه خودش مىتوانست چنين كار را بكند ، و جميع افراد بشر را به جبر ، مجتمع بر ايمان سازد و در نتيجه اين كفار هم ، به مؤمنين به تو ، ملحق شوند ، پس ، از اينكه اينان اعراض كرده‌اند اينقدر جزع و ناشكيبى مكن ، تا در شمار كسانى كه نسبت به معارف الهى جاهل هستند قرار نگيرى . و اينكه بعضيها احتمال داده‌اند كه مراد از جمله * ( « فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ » ) * اين باشد كه معجزه اى بالاتر از معجزه قرآن برايشان بياورى ، با سياق آيه مخصوصا جمله * ( « وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى » ) * سازگار نيست ، زيرا ظاهر اين جمله اين است كه مراد از اين هدايت ، هدايت اجبارى و اضطرارى است . از اينجا ظاهر مىشود كه مراد از * ( « شاءَ اللَّه » ) * هم ، مشيت تكوينى پروردگار است ، و معنايش اين است كه خداى تعالى به طورى هدايت را از آنان بخواهد كه مجبور به قبول شده و اختيارشان باطل گردد . از ظاهر سياق آيه شريفه استفاده مىشود كه خداى تعالى چنين چيزى را نخواسته و ليكن خداى سبحان در آيات ديگرى كه مشابه با اين آيه است مانند آيه « وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 1 » اين را هم نفرموده كه نخواستنش طورى است كه كفر كفار و گمراهى گمراهان بطور اجبار و اضطرار باشد ، زيرا به طورى كه ملاحظه مىكنيد از آيه سابق الذكر و همچنين از آيه

--> ( 1 ) و اگر مىخواستيم تمامى نفوس راى هدايت مىكرديم ، و ليكن حكم ما مبنى بر اينكه جهنم راى از جن و انس پر كنيم حتمى شده است . سوره سجده آيه 13