* ( « وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا . . . » ) * رسول گرامى خود را به راهى كه انبياى گذشته پيمودند ، هدايت مىكند ، و آن راه عبارت است از صبر در راه پروردگار ، هم چنان كه در جاى ديگر مىفرمايد : « أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّه فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه » . « 1 » و جمله * ( « حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا » ) * بيان نتيجه حسنه صبر انبيا ( ع ) و اشاره به وعده الهى به يارى آن جناب است . و در اينكه فرمود : * ( « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه » ) * تاكيد نصرت و حتمى بودن آن است ، و نيز اشاره اى است به همان معنايى كه در آيه « كَتَبَ اللَّه لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي » « 2 » و آيه « وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ ، إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ » « 3 » و اينكه « مبدل » در جمله * ( « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه » ) * در سياق نفى واقع شده خود دليل بر اين است كه هيچ مغير مفروضى كلمات خدا را تغيير نمىدهد ، چه مغيرى كه از ناحيه خود او باشد ، مثلا مشيتش در خصوص كلمه اى تغيير يافته آن را پس از اثبات ، محو يا پس از ابرام ، نقض كند ، و چه از ناحيه غير او باشد ، و غير او به كلمه خدا دست يافته و آن را بر خلاف مشيت وى به وجهى از وجوه تغيير دهد ، از اينجا معلوم مىشود : اين كلماتى كه خداى تعالى از آن چنين خبر داده كه قابل تبديل نيستند ، امورى هستند كه از لوح محو ، و از اثبات خارجند ، در نتيجه مىتوان گفت كه : « كلمة اللَّه » ، « قول اللَّه » و « وعد اللَّه » ، به طور كلى در عرف قرآن عبارتند از : « احكام حتميه اى كه تغيير و تبديل در آن راه ندارد » . از جمله آياتى كه در آن از اين گونه احكام به « قول » تعبير شده ، آيه « قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ » « 4 » و آيه « وَاللَّه يَقُولُ الْحَقَّ » « 5 » است . و از جمله آياتى كه از اين گونه امور به « وعد اللَّه » تعبير فرموده ، آيه « أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّه حَقٌّ » « 6 » و آيه « لا يُخْلِفُ اللَّه الْمِيعادَ » « 7 » است و ان شاء اللَّه تعالى به زودى بحث مفصلى در باره « كلمات

--> ( 1 ) آنان كسانى بودند كه خداىشان هدايت فرمود ، پس تو نيز از هدايت آنان پيروى كن . سوره انعام آيه 90 ( 2 ) خدا حكم كرده كه من و فرستادگانم هر آينه غلبه خواهيم نمود . سوره مجادله آيه 21 ( 3 ) و به تحقيق حكم ما براى بندگان فرستاده شده ما چنين رفته است كه آنان ، آرى هم آنان منصورند . سوره صافات آيه 172 ( 4 ) گفت حق از من است و حق مىگويم . سوره ص آيه 84 ( 5 ) خدا مىگويد حق را . سوره احزاب آيه 4 ( 6 ) آگاه باش ، به درستى كه وعده خدا حق است . سوره يونس آيه 55 ( 7 ) خدا خلف وعده نمىكند . سوره زمر آيه 20