شويد ، بعضىها سرعت كردند ، بعضى ديگر به كندى جناب آتش روان شدند ، و بعضى اصلا از جاى برنخاستند ، پس آنهايى كه رفتند وقتى حرارت آتش را ديدند برگشتند و احدى از آنان داخل آتش نشد . سپس به دست خود از آن گل قبضه ديگرى برداشته مخلوقاتى به ريزى ذره ، مانند مخلوقات بار نخستين آفريد ، آن گاه از خود آنها عليه خودشان گواهى خواست ، نظير همان گواهى مخلوقات بار نخست ، سپس فرمود : در اين آتش قرار گيريد ، بعضيها به كندى و بعضى ديگر به سرعت و پاره اى به طرفة العين در آتش شده احدى تخلف نكرد . آن گاه فرمود : به سلامت درآئيد ، پس همگى بيرون شدند در حالتى كه چيزى از آتش به آنها اصابت نكرده بود . آن طائفه ديگر گفتند : پروردگارا از ما بگذر تا ما هم همان كارى كه اينها كردند بكنيم ، فرمود : گذشتم ، پس بعضى به سرعت در آتش شده و بعضى مانند بار اول از جاى برنخاستند ، آيه شريفه * ( « وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ » ) * در باره همين طايفه اخير است . « 1 » مؤلف : اين روايت و روايت قبليش از روايات مربوط به مساله عالم ذر است ، و ما به زودى در سوره اعراف در تفسير آيه « وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ألَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى . . . » « 2 » ، بحث مفصلى راجع به اين مساله خواهيم نمود ، و خلاصه اش اين است كه : همانطورى كه نظام ثواب و عقاب در آخرت ارتباط مستقيمى با نظام نشات قبل از آخرت يعنى نشات دنيا و اطاعت و معصيت در آن دارد همچنين اطاعت و معصيت در دنيا با نشات ديگرى كه به حسب رتبه قبل از رتبه دنيا قرار گرفته ارتباط تامى دارد . پس مراد امام از اينكه در روايت فرمود : آيه شريفه « و لو ردوا . . . » در باره اينها است ، اين است كه اگر مشركين از عرصات محشر به دنيا عودت داده شوند هر آينه شرك و منهيات ديگرى را كه داشتند از سر خواهند گرفت زيرا اينان از همان عالم ذر دروغگو بودند ، و در آنجا هم به خداى تعالى دروغ گفتند ، و عينا مراد امام ( ع ) از اينكه در روايت اولى فرمود : اگر مشركين به دنيا برگردند باز همان شرك را از سر خواهند گرفت براى اينكه اينان در اصل ملعونند ، نيز همين معنا است ، و مقصود آن جناب از اصل همان عالم ذر است . بنا بر اين ، اين دو روايت مشتمل است بر وجه ديگرى در تفسير آيه ، غير آن سه وجهى كه

--> ( 1 ) عياشى ج 1 ص 358 ح 18 ( 2 ) سوره اعراف آيه 172