حقيقتشان ظاهر شده و معلوم مىشود كه فاقد وصف شركت و شفاعتند ، و به خوبى متوجه مىشوند كه آن جلوه اى كه اين شركا در نظرشان داشتند ، جز جلوه اى سرابى نبوده ، هم چنان كه خداى تعالى در اين باره مىفرمايد : « وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُه الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَه لَمْ يَجِدْه شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّه عِنْدَه فَوَفَّاه حِسابَه » « 1 » . در اينجا راجع به آيه مورد بحث سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه از آياتى كه متعرض وصف روز قيامت است - همانطورى كه گذشت - برمىآيد كه آن روز ، روز بروز حقايق و بيرون افتادن اسرار است و خدعه و دروغى كه از لوازم نشات دنيوى است در آن روز تصور ندارد ، به شهادت خود قرآن كه مىفرمايد : « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ » « 2 » و با اين حال به فرضى هم كه مشركين به دروغ سوگند ياد كنند چه نفعى بر دروغشان مترتب مىشود ؟ و چطور ممكن است دروغ بگويند و حال آنكه هر دروغى كه بگويند خلافش مشهود و عيان است ؟ به شهادت اينكه خداى تعالى مىفرمايد : « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 3 » . جواب اين است كه مساله دروغگويى كفار و قسم دروغ خوردنشان در چند جاى قرآن ذكر شده است ، يكى آيه مورد بحث و ديگرى آيه شريفه « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَه كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ » « 4 » و اين دروغگويى و به دروغ قسم خوردن كفار براى اين نيست كه به اين وسيله به اغراض فاسد خود رسيده حقيقت امر را پوشيده بدارند . آن دار دنيا است كه با دروغ ممكن است حقيقتى مكتوم و مشتبه شود نه آخرت ، زيرا آخرت جاى پاداش و كيفر است نه محل عمل و تحصيل غرض . و ليكن كفار از آنجايى كه در دنيا عادت كرده بودند كه به وسيله دروغ و خدعه و فريب و سوگندهاى دروغ ، خود را از مهلكه ها رهانيده و منافع را به خود جلب

--> ( 1 ) و كسانى كه كافر شدند اعمالشان شبيه سرابى است كه در زمينهاى تخت و هموار از دور به صورت آب به نظر مىرسد ، و تشنه لب آن را آب مىپندارد ، ولى وقتى نزديكش مىرسد از آب اثرى نمىيابد ، اينها نيز خواهند ديد كه اعمالشان جز سراب خيالى نبوده ، و خواهند ديد كه خدا ناظر اعمالشان بوده ، و اينك آن اعمال را به سنگ تمام ميزان كرده و جزا مىدهد . سوره نور آيه 39 ( 2 ) روزى كه ظاهر مىگردند و چيزى از اعمال و احوالشان بر خدا پوشيده نيست . سوره مؤمن آيه 16 ( 3 ) روزى كه هر كس ، حاضر شده مىيابد هر عمل نيكى كه كرده و هر عمل زشتى را كه مرتكب شده است . سوره آل عمران آيه 30 ( 4 ) به ياد آر روزى را كه خداوند همه آنان را مبعوث مىكند ، در آن روز هم براى خدا همان قسمهايى را كه امروز براى شما مىخورند خواهند خورد . سوره مجادله آيه 18