« 1 » . اين است مصحح تصوير اينكه چطور انسان در عين علم به چيزى ، در آن چيز گمراه مىشود . پس اشكال نشود كه مشتبه كردن انسان حق و باطل را بر خود ، اقدام به ضرر قطعى است و اين غير معقول است . علاوه بر اين ، اگر در احوال خود كمى تعمق كرده و انصاف را هم كنار نگذاريم ، يقينا به عادات زشتى در خود برخورد خواهيم كرد كه در عين اعتراف به زشتى آن ، دست از آن بر نمىداريم ، چرا ؟ براى اينكه عادت مزبور در ما رسوخ كرده است ، و اين همان گمراهى در عين علم و مشتبه كردن حق و باطل بر خود ، و سرگرم شدن به لذات موهوم و بازماندن از پايدارى بر حق و عمل به آن است . خداوند ما را در انجام كارهايى كه مرضى او است مدد فرمايد . به هر صورت ، اينكه فرمود : * ( « وَلَوْ جَعَلْناه مَلَكاً لَجَعَلْناه رَجُلًا . . . » ) * جوابى است از درخواست نزول ملائكه ، و انجام يافتن انذار به دست آنان و ايمان آوردن مردم از ديدن ايشان . و خلاصه جواب اين است كه دنيا ، دار اختيار است ، و در اين دنيا سعادت حقيقى آدمى جز از راه اختيار بدست نمىآيد ، خود انسان بايد موجبات سعادت و يا زيان خود را فراهم آورد ، و هر يك از اين دو راه را كه اختيار كند خدا هم همان را امضا مىكند . چنان كه فرمود : « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 2 » . زيرا هدايتى كه در اين آيه هست به معناى نشان دادن راه است ، تا هر كسى به اختيار خود مسير خود ، - راه و يا بيراهه - را اختيار كند ، بدون اينكه اضطرار و اجبارى در پيمودن يكى از آن دو داشته باشد ، خودش بكارد و خود كشت خويش را درو كند ، و هم چنان كه خداوند فرموده : « وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَأَنَّ سَعْيَه سَوْفَ يُرى ثُمَّ يُجْزاه الْجَزاءَ الأَوْفى » « 3 » پس آدمى را حاصلى جز نتيجه تلاش و عملش نيست ، اگر عمل خير باشد ، خداوند همان را به او نشان خواهد داد و اگر شر باشد همان را در حقش مىگذراند ، و نيز فرموده :

--> ( 1 ) بگو اى محمد آيا شما راى خبر دهيم بزيانكارترين مردم در عمل ؟ همانا آنانند كه عملشان در دار دنيا باطل شد و آنان هنوز هم خيال مىكنند كه كار خوبى انجام مىدهند . سوره كهف آيه 105 ( 2 ) ما او راى به راه خود هدايت كرديم او يا شكر آن را مىگزارد و يا كفران مىكند . سوره دهر آيه 3 ( 3 ) و ( نيز در صحف ابراهيم و موسى است كه ) براى انسان جز جزاى عملش چيزى نيست ، و به زودى عملش در برابر چشمش مجسم مىشود و آن گاه به وافىترين جزا پاداش داده خواهد شد . سوره نجم آيه 41