كار رفته و وجهش على الظاهر رفع شبهه اى است كه از جهت مرجع ضمير ممكن است پيدا شود ، زيرا اگر در جمله * ( « ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ » ) * التفات به حضور نبود و مىفرمود : « ما لم نمكن لهم » آن وقت از سياق آيه پنداشته مىشد كه اين ضمير هم برمىگردد به مرجعى كه ضمير : « مكنا لهم » به آنجا برمىگشت و گرنه اصل سياق از همان ابتداى سوره ، سياق غيبت بود . قبلا در ضمن تفسير جمله « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ » نيز صحبتى از التفات بميان آمد . * ( « فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ » ) * ، اين آيه دلالت دارد بر اينكه : گناهان دخالت قاطعى در پيش آمدن بلايا و محنتهاى عمومى دارند و در اين معنا و همچنين در اينكه حسنات و اطاعتها در رسيدن به نعمتها و نزول بركات تاثير زيادى دارند آيات بسيارى موجود است . * ( « وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوه بِأَيْدِيهِمْ . . . » ) * اين آيه اشاره است به اينكه استكبار كفار به جايى رسيده است كه اگر اين قرآن را در صورت كتابى كه در برگهاى كاغذى نوشته شده باشد بفرستيم ، كه آنان با چشم ببينند و با دست لمس كنند باز خواهند گفت كه : اين سحرى است آشكار ، پس نبايد به گفته پوچ آنان كه مىگويند : « لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُه » « 1 » اعتنا نمود . در آيه مورد بحث كتاب را در * ( « كِتاباً فِي قِرْطاسٍ » ) * بدون الف و لام و نكره آورد تا بفهماند كه نزول آن نوع خاصى است از نزول كه ناگزير بايد بتدريج صورت گيرد ، و اگر آن را مقيد كرد به اينكه در كاغذ باشد براى اين بود كه به درخواست آنان نزديكتر و از شبهه و توهمى كه در دلهايشان خلجان مىكرد دور تر باشد ، و آن توهم اين بوده است كه : آيات نازل بر رسول خدا از انشائات خود اوست ، نه اين كه روح الأمين آن را نازل كرده باشد ، چنان كه خدا مىفرمايد : « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ » . « 2 » * ( « وَقالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الأَمْرُ ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ » ) * منظورشان از اينكه گفتند : چرا فرشته اى بر او نازل نشد ؟ ، اين بوده كه به خيال خود

--> ( 1 ) ايمان نخواهيم آورد به آسمان رفتنت مگر اينكه كتابى بر ما نازل كنى كه خود ما آن را بخوانيم . سوره اسراء آيه 93 ( 2 ) روح الامين آن را به زبان عربى روشن بر قلب تو نازل كرد تا از انذار كنندگان باشى . سوره شعراء آيه 195