هم چنان كه گفته مىشود : « عام قابل - سال آينده » . و « دابر » به اثر هر چيزى هم اطلاق مىشود ، مثلا به نسل آدمى و هر اثر ديگرى كه از وى به جا مىماند « دابر » گفته مىشود ، پس اينكه خداى تعالى فرمود : * ( « فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * معنايش اين است كه هلاكت و نابودى همه ايل و تبارشان را فرا گرفت ، و از آنان عين و اثرى را باقى نگذاشت يا از آنان احدى نجات نيافت ، البته اگر به اين معناى دومى باشد ، در حقيقت معناى آيه « فهل ترى لهم من باقية » « 1 » را خواهد داشت . و اينكه به جاى ضمير « هم » اسم ظاهر * ( « الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * را به كار برد و نفرمود « دابرهم » براى اين بود كه دلالت كند بر اينكه ظلمشان سبب شد كه خداى تعالى محكوم به هلاكشان كند ، و نسلشان را براندازد ، علاوه بر اين ، راه را هم براى جمله * ( « وَالْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ » ) * هموار مىسازد ، زيرا با در نظر گرفتن اين معنا كه آيه مشتمل است بر توصيف كفار به ظلم و بر ستايش خدا به ربوبيت به خوبى فهميده مىشود كه در جميع بلاهايى كه بر سر كفار آمده ، تا جايى كه مستاصل و منقرضشان ساخته تقصير با خودشان بوده ، چون مردمى ستمگر بوده‌اند ، و هيچ ملامتى بر خداى تعالى نيست ، بلكه او سزاوار مدح و ثنا است ، زيرا در باره آنان جز به مقتضاى حكمت بالغه اش رفتار نكرده و در راهى كه منتهى به هلاكتشان شد جز به سوى چيزى كه خودشان اختيار كردند سوقشان نداده . با اين بيان روشن شد كه هر خوارى و زشتى بر كافرين و هر حمد و ثنا از آن خداى رب العالمين است . * ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّه سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ . . . » ) * گرفتن گوش و چشم به معناى كر و كور كردن آن است ، و مهر بر دلها نهادن ، به معناى بستن دريچه دل است ، به طورى كه ديگر چيزى از خارج در آن داخل نشود ، تا قلب در باره آن فكر كند و به كار افتد و خير و شر و واجب و غير واجب آن را تشخيص دهد ، آرى ، مهر بر دلها نهادن به اين معنا است ، نه اينكه به كلى قلب را از خاصيتى كه دارد كه همان صلاحيت براى تفكر است ، بياندازد ، زيرا اگر به اين معنا باشد ، آن وقت چنين كسى بايد ديوانه شود ، و حال آنكه كفار ديوانه نبودند ، بلكه تنها فرقى كه دلهاى آنان با دلهاى سايرين داشت اين بود كه كفار كلام حق را در باره خداى سبحان گوش نمىدادند و آياتى را كه دلالت مىكند بر اينكه او يگانه است و شريك ندارد ، نمىديدند ، پس مىتوان گفت كه دلهايشان ، دلى است كه

--> ( 1 ) آيا باقيمانده اى از آنان را مىبينى ؟ سوره حاقه آيه 8