حتمى بر آنها كرده و وعده جزمى به آوردن آنها داده و هرگز خلف وعده نمىكند ، و ليكن در عين حال قدرت بر نخواستن هم دارد ( دقت بفرمائيد ) . و همچنين در مساله استجابت دعا ، زيرا خداى سبحان در عين اينكه در آيه « وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ » « 1 » خود را جوابگوى دعا خوانده است ، مىتواند دعاى احدى را جواب نگويد ، در عين اينكه در آيه « ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ » « 2 » وعده قطعى داده كه دعاى هر كسى كه او را بخواند مستجاب مىكند . و نيز مىتواند دعاى كسى را اجابت نكند ، براى اينكه گر چه دائما استجابت مىكند و ليكن چنان هم نيست كه اين وعده استجابت ، قدرت بر ترك استجابت را از حضرتش سلب نموده و دستبندى به دست قدرتش زده باشد ، نه ، بلكه باز هم قدرت بر ترك دارد ، و ليكن اين قدرت را به كار نمىزند و روشش به طور يك نواخت بر اين جارى است . از اين بيان فساد اشكالى كه بر آيه شده است روشن مىگردد ، و آن اين است كه : از آيه مورد بحث استفاده مىشود كه خدا اگر بخواهد دعاى كفار را مستجاب نموده و عذاب را از آن برمىدارد ، و حال آنكه اين سخن مخالف است با مطلبى كه نصوص كتاب و سنت بر آن دلالت دارد ، و آن اين است كه ترديدى در قيامت نبوده و چاره اى جز وقوعش نيست ، و همچنين چيزى از عذاب استيصال جلوگيرى نمىكند ، چنان كه آيه « وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ » « 3 » بر آن دلالت دارد . فساد اين اشكال از اين جهت است كه آيه مذكور ، بيش از اين دلالت ندارد كه خداى سبحان بر هر چه بخواهد قادر است ، و اما اينكه هر كارى را هم مىخواهد و مىكند ، در آيه دلالتى بر آن نيست ، و شكى نيست در اينكه وقتى خداى تعالى به وقوع قيامت و عذاب استيصال ، حكم حتمى كرد موجب نمىشود كه قدرتش بر خلاف آنچه كه حكم كرده ، باطل شده و از او سلب شود ، بلكه در عين اينكه خلف وعده و نقض اراده نمىكند ، اگر بخواهد مىتواند خلاف آنچه حكم كرده عمل نمايد . و اما آيه « وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ » ؟ مراد از آن دعائى است كه كفار در

--> ( 1 ) و وقتى كه بندگان من از تو سراغم را گرفتند من به آنان نزديكم ، اجابت مىكنم و جواب مىدهم دعاى دعا كننده را هنگامى كه مرا بخواند . سوره بقره آيه 186 ( 2 ) بخوانيد مرا تا دعايتان را مستجاب كنم . سوره مؤمن آيه 60 ( 3 ) و دعاى كفار جز در ضلالت نيست . سوره مؤمن آيه 50