و شركا را نيز نفى نمود . پس اين آيه در حقيقت نظير آيه « وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِله وَفِي الأَرْضِ إِله وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ » « 1 » مىباشد كه مفادش گسترش حكم الوهيت پروردگار متعال است در آسمانها و زمين بدون اينكه تفاوتى و يا حد و مرزى در آن باشد ، و اين خود براى آيات گذشته توضيح و براى مطالب آيات بعدى به منزله مقدمه است . * ( « يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ » ) * نهان و آشكار دو چيز متقابل و دو وصفند براى اعمال ، سر كفار كارهايى بوده كه در خفا مىكرده‌اند ، و جهرشان كارهايى بوده كه بى پرده انجام مىداده‌اند . و اما « ما تكسبون آنچه كسب مىكنيد » معنى اين جمله عبارت است از حالتى كه نفس انسان در اثر كارهاى نيك و بد و آشكار و نهانش به خود مىگيرد ، پس « سر » و « جهر » ى كه در آيه ذكر شده‌اند همانطورى كه قبلا هم گفتيم دو وصف صورى هستند براى اعمال خارجى و بدنى و « ما تكسبون » وصف روحى و معنوى است براى نفوس . پس اعمال خارجى ، هم به حسب صورت مختلفند و هم به حسب معنا ، و شايد همين اختلاف ( دو معلوم در دو مقام ) باعث شد كه كلمه « يعلم » را دو بار ذكر نموده و بفرمايد : * ( « يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ » ) * . گفتيم اين آيه به منزله مقدمه اى است براى آيات بعد ، زيرا در آيات بعد متعرض امر رسالت و معاد مىشود ، و مقدمه بودن اين آيه براى آن آيات از اين نظر است كه خداى سبحان چون مىداند كه انسان چه كارهايى در « سر » و « علن » مرتكب مىشود ، و نيز به احوال و اوصافى كه نفس هر انسانى در اثر كارهاى نيك و بدش به خود مىگيرد آگاه است ، و زمام امر تربيت و تدبير انسان نيز در دست اوست ، و مىتواند براى هدايت آنها ( على رغم اصرار مشركين ) جهت استغناى از امر نبوت رسولى را فرستاده و شريعتى را كه تشريع كرده به وسيله او به اطلاع بندگانش برساند هم چنان كه فرمود : « إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى » « 2 » ، لذا قبل از ذكر مساله رسالت مقدمتا متعرض علم به اعمال بندگان شد و نيز از آنجايى كه خداى تعالى عالم است به اعمال مردم و به آثارى كه اعمال مردم در نفس آنان باقى مىگذارد ، لذا لازم است آنان را در روزى

--> ( 1 ) او كسى است كه در آسمان معبود و در زمين معبود است و او حكيم و دانا است . سوره زخرف آيه 84 ( 2 ) به درستى كه بر ما است هر آينه امر هدايت . سوره ليل آيه 12