« ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ » « 1 » و نيز اين آيه : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ » « 2 » و آيات ديگر ، و ما در جلد دوم اين كتاب مختصرى راجع به اين موضوع بحث كرديم . * ( « مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ » ) * « اقتصاد » به معناى گرفتن قصد ، و قصد به معناى ميانه است ، پس اقتصاد به معناى ميانه روى در امور و پرهيز از افراط و تفريط در امور است ، و امت مقتصده امتى است كه در امر دين و تسليم نسبت به دستورات الهى ميانه رو و معتدل باشد . اين آيه شريفه مطلب تازه اى را بيان مىكند و آن اينست كه آنچه تا كنون از معايب و پليدىهاى اهل كتاب بر شمرديم مربوط به فرد فرد آنها نيست چه در بين اهل كتاب هم مردمى معتدل و ميانه رو بوده‌اند كه هيچ يك از اين معايب و كجرويها را نداشته‌اند و اگر مىبينيد گفتار گذشته ما بطور عموم بود ، مصحح آن اين بود كه اكثريت اهل كتاب همان آلودگان بودند و مردان پاك در آنها اندك و انگشت شمار بودند ، از اين لحن به خوبى استفاده مىشود كه قرآن عزيز تا چه اندازه رعايت حق و انصاف را مىكند ، و تا چه پايه در حفظ حق مراقبت دارد ، و چگونه رضا نمىدهد حقى از حقوق پامان شود ، اگر چه بسيار اندك باشد ، اين نكته از مطاوى آيات و جملات سابق هم كه مىفرمود : * ( « وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ » ) * و يا مىفرمود : * ( « وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ » ) * و يا مىفرمود : * ( « وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ » ) * استفاده ميشد ، چه در نيمه اين جملات مطلب را به اكثريت آنان نسبت داده نه به همه ، ليكن هيچ كدام از اين جملات مورد بحث صراحت ندارد ، زيرا در اين جمله از آن اقليت صالح قدردانى كرده و نامشان را به نيكى برده است . بحث روايتى در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه * ( « وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا . . . » ) * مىگويد اين آيه در

--> ( 1 ) فساد در خشكى ( زمين ) و ترى ( دريا ) براى گناهانى كه بشر بدست خود كرد . نمودار شد ، تا قسمتى از اثر اعمالشان را به آنان بچشاند باشد كه برگردند ( و در آخرت به آثار عمده آن گناهان دچار نشوند ) بگو در زمين سير كنيد و ببينيد عاقبت كسانى كه قبل از اين بودند چگونه بود . اين سرانجام بد براى اين بود كه بيشتر آنها ( مثل شما ) مشرك بودند . سوره روم آيه 42 . ( 2 ) و هر مصيبتى كه بشما مىرسد ( بايد بدانيد كه ) بلاهايى است كه خود بدست خود كسب كرده‌ايد . سوره شورى آيه 30 .