در آورد ، و همه را محكوم به تقوا و عبادت خود كند ، و فرق اين مالكيت و مولويت از نظر حكم با مالكيت و مولويتى كه در ميان ما مردم معمول و دائر است و همچنين فرق آن بندگى و عبوديت با بندگى و بردگى افراد بشر نسبت به يكديگر اين است كه از آنجايى كه خداى سبحان مالك تكوينى و على الاطلاق است و كسى جز او مالك نيست از اين جهت جايز نيست كه در مرحله عبوديت تشريعى - نه تكوينى - كسى جز او پرستش شود ، چنان كه خودش فرمود : « وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه » « 1 » به خلاف ساير مولاها كه اطاعت كردن و فرمانبردارى آنان به استحقاق ذاتىشان نيست ، بلكه به خاطر مالكيتشان مىباشد و مالكيتشان هم ذاتى نيست ، بلكه مالكيت اينجا به معنى غلبه بر ديگران به سببى از اسباب است . فرق ديگر اين دو سنخ مالكيت اين است كه خداى تعالى از اين جهت كه در بندگان مملوكش كسى و چيزى نيست كه مملوك او نباشد و خلاصه چنان نيست كه بعضى در هستى خود مملوك او باشند و بعضى نباشند ، بلكه تمامى موجودات از جهت ذاتشان و صفات و احوال و اعمالشان مملوك تكوينى اويند ، از اين جهت خداى تعالى مالك تشريعى به تمام معناى آنان نيز هست ، و لذا به بندگى دائمى آنان و عبوديتى كه جميع شؤون آنان را فرا گيرد حكم كرده ، و ديگر نمىتوانند بعضى از عبادت خود را براى خدا و بعضى را براى غير خدا انجام دهند . به خلاف مالكيت و بندگى دائر در بين افراد بشر كه در اين مالكيت مالك نمىتواند هر رقم تصرفى كه مىخواهد در عبد خود بكند ، چون مالك به تمام معنا و مالك جميع شؤون عبد نيست ( دقت فرمائيد ) . و اين همان معنايى است كه امثال آيه : « ما لَكُمْ مِنْ دُونِه مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ » « 2 » و آيه « وَهُوَ اللَّه لا إِله إِلَّا هُوَ لَه الْحَمْدُ فِي الأُولى وَالآخِرَةِ وَلَه الْحُكْمُ » « 3 » و آيه « يُسَبِّحُ لِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ لَه الْمُلْكُ وَلَه الْحَمْدُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » « 4 » اطلاقش بر آن دلالت مىكند ، و به هر تقدير روشن شد كه عبوديتى كه نسبت به خداى تعالى معتبر است همان معنايى است كه از تجزيه و تحليل و عبوديت معتبر بين عقلا در مجتمع انسانىشان گرفته

--> ( 1 ) و پروردگارت حكم كرده كه نپرستيد مگر او را . سوره اسراء آيه 23 . ( 2 ) جز خداى تعالى براى شما مولا و شفيعى نيست . سوره سجده آيه 4 ( 3 ) و اوست معبود واجب الوجود ، جز او معبودى نيست ، براى اوست ستايش در دنيا و آخرت و هم براى اوست حكم . سوره قصص آيه 70 ( 4 ) تسبيح مىكند براى خدا آنچه كه در آسمانها و آنچه كه در زمين است ، ملك و حمد براى اوست و بس ، و او بر هر چيز قادر است . سوره تغابن آيه 1