به مردم بود و بهترين مردم و نافعترين آنان بود براى مردم « 1 » . 17 - و نيز در آن كتاب مىگويد : رسول خدا ( ص ) چنان بود كه اگر مسرور و راضى مىشد مسرت و رضايتش براى مردم بهترين مسرتها و رضايتها بود ، اگر موعظه مىكرد موعظه اش جدى بود نه به شوخى ، و اگر غضب مىكرد - و البته جز براى خدا غضب نمىكرد - هيچ چيزى تاب مقاومت در برابر غضبش را نداشت ، و همچنين در تمامى امورش همين طور بود ، وقتى هم كه به مصيبتى و يا به ناملايمى برمىخورد امر را به خدا واگذار مىكرد ، و از حول و قوه خويش تبرى مىجست و از خدا راه چاره مىخواست « 2 » . مؤلف : معانى توكل بر خدا و تفويض امر به او و تبرى از حول و قوه خويشتن و راه چاره از خدا خواستن همه به هم مربوط و برگشت همه آنها به يك اصل است و آن اين است كه براى امور استنادى است به اراده الهىاى كه غالب بر هر اراده ديگرى است و هرگز مغلوب نمىشود و قدرت الهىاى كه ما فوق هر قدرت و غير متناهى است ، و اين خود معنا و حقيقتى است كه كتاب خدا و سنت رسول گراميش متفقا مردم را به اعتقاد بر آن و عمل بر طبق آن دعوت كرده‌اند ، قرآن كريم مىفرمايد : « وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ » « 3 » و نيز مىفرمود : « وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّه » « 4 » و نيز مىفرمود : « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُه » « 5 » و نيز مىفرمايد : « أَلا لَه الْخَلْقُ وَالأَمْرُ » « 6 » و نيز مىفرمايد : « وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى » « 7 » و غير اين از آيات ، و روايات در اين باره از حد شمارش افزون است . و متخلق به اين خلقها و متادب به اين آداب شدن علاوه بر اينكه آدمى را در مسير حقايق و واقعيات قرار داده و عملش را منطبق بر وجهى مىسازد كه بر حسب واقع بايد آن طور واقع شود و علاوه بر اينكه آدمى را مستقر در دين فطرت كرده ، و اين معنا را ارتكازى آدمى

--> ( 1 ) احياء العلوم ج 7 ص 115 . ( 2 ) احياء العلوم ج 7 ص 120 . ( 3 ) پس بايد كه توكل كنندگان تنها بر خدا توكل كنند . سوره ابراهيم آيه 12 . ( 4 ) و امر خود را واگذار به خدا مىكنم . سوره مؤمن آيه 44 . ( 5 ) و كسى كه بر خدا توكل كند پس همان خدا ضامن و كفايت كننده اوست . سوره طلاق آيه 3 . ( 6 ) آگاه باشيد كه براى اوست آفرينش و همه امور عالم . سوره اعراف آيه 54 . ( 7 ) و بدرستى نهايت و سرانجام هر چيزى به سوى پروردگار تو است . سوره نجم آيه 42 .