همانطورى كه آنان بندگانت را از نور ايمان محروم كردند و نگذاشتند ايمان بياورند و گمراهشان كردند ، و اين نفرين شديدترين نفرينى است كه ممكن است به جان كسى كرد ، براى اينكه هيچ دردى بالاتر از شقاوت دائمى نيست . و بايد دانست كه فرق است بين دعا و نفرين ، زيرا رحمت الهى هميشه بر غضبش سبقت دارد ، چون خودش به موسى وحى فرستاد كه : « عَذابِي أُصِيبُ بِه مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ » « 1 » و سعه رحمت الهى اقتضا دارد كه از رساندن عذاب و شر و ضرر بندگان كراهت داشته باشد ، اگر چه ستمگر و مستحق عذاب هم باشند ، به شهادت اينكه هر چه هم بندگانش ستم كار باشند باز خداوند نعمتهاى خود را بر آنان افاضه فرموده و زشتيهايشان را مىپوشاند ، حتى بندگان خود را هم دعوت كرده كه در مقابل نادانىها و تجاوزات يكديگر حوصله كنند ، مگر در مواردى كه بخواهند حق لازمى را اقامه نموده و يا در دفع ظلمى كه متوجهشان شده ، مضطر به جلوگيرى و انتقام شوند كه در اين صورت اعمال غضب را تجويز كرده . البته اين در موقعى است كه تشخيص دهند كه مصلحت ملزمه اى از قبيل رعايت مصلحت دين و يا دينداران جز به اعمال غضب حفظ نمىشود ، علاوه بر اينكه لطافت جهات خير و سعادت هر چه رقيقتر و رتبه آن هر چه دقيقتر باشد نفوس فطرتى كه خدايشان بر آن فطرت آفريده بهتر آن را مىپذيرد ، بخلاف جهات شر و شقاوت ، كه انسان بر حسب طبعش از آن فرارى و از اطلاع بر آن گريزان است و براى عدم وقوف بر اصل آن - تا چه رسد به جزئيات و تفصيلات آن - حيله ها به كار مىبرد ، و اين معنا خود باعث شده است كه آداب دعا و آداب نفرين با هم متفاوت باشند ، مثلا يكى از آداب نفرين اين است كه به امورى كه باعث اين نفرين شده تصريح نشود ، بلكه بطور كنايه ذكر شود ، مخصوصا اگر آن امور شنيع و ركيك باشد . بخلاف دعا كه تصريح به موجبات و عوامل آن مطلوب است . موسى ( ع ) اين نكته را در نفرين خود مراعات كرده ، و به طور اجمال گفت : تا بندگانت را از راه به در برند ، و تفصيل جنايات و فضايح فرعونيان را ذكر نكرد . ادب ديگرى كه رعايت نموده اين بود كه در اين نفرين خود با اينكه خيلى طولانى نبود بسيار تضرع نموده و استغاثه جست و زياد نداى « ربنا ، ربنا » را تكرار نمود ، ادب ديگرش اين بود كه به اين نفرين اقدام نكرد مگر بعد از آنكه تشخيص در باره اينكه نابودى فرعونيان بر وفق مصلحت حق و دين و دينداران است از حد ظن و تهمت تجاوز كرده و به حد علم رسيد .

--> ( 1 ) عذاب خود را به هر كه بخواهم مىرسانم و رحمتم هر چيزى را فرا گرفته . سوره اعراف آيه 156 .