پس يكى از شرائط تربيت صحيح اين است كه مربى اوصافى را كه به شاگرد پيشنهاد و سفارش مىكند بايد به همان جورى كه مىخواهد شاگرد داراى آن اوصاف و متلبس به آن باشد خودش ملبس باشد ، آرى عادتا محال است مردى ترسو شاگردى شجاع و دليرى بى باك تربيت كند و يا مكتبى كه مكتب دارش لجوج و متعصب است دانشمندى آزاده در آرا و نظريات علمى بيرون دهد ، خداى تعالى در اين باره مىفرمايد : « أفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى » « 1 » و نيز مىفرمايد : « أتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ » « 2 » و نيز از قول حضرت شعيب ( ع ) حكايت نموده مىفرمايد : « وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْه إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ » « 3 » و همچنين آيات ديگر ، براى خاطر همين بود كه گفتيم معلم و مربى خودش بايد به مواد تعليمى و تربيتى خود عمل كند . علاوه بر همه اينها ، كسانى كه دلهايشان از ايمان به گفته هايشان تهى است حتى منافقينى كه در عوامفريبى مهارت كامل دارند و وقتى كه پاى عمل صالح به ميان مىآيد خود را كنار كشيده و در مرحله ادعا خود را صاحب ايمان صريح و خالص ، جا مىزنند با اينحال زير نظرشان جز اشخاصى مانند خودشان پليد تربيت نمىشوند ، زيرا اگر چه ممكن است زبان مغاير با قلب باشد و چيزهايى كه دل راضى به آن نيست بگويد و ليكن چون گفتار هم خود فعلى است از افعال بدنى و افعال همه از آثار نفساند ، از اين جهت ممكن نيست فعل كسى با نفسانياتش مخالف باشد . بنا بر اين ، مىتوان گفت كلام ، صرفنظر از دلالت لفظى وضعىاش ، دلالت بر طبيعت گوينده ، كفر و ايمان و ساير نفسانيات نيز دارد آنهايى كه ساده لوح و بىبصيرتاند و نمىتوانند بين جهت صلاح ( دلالت وضعيه ) و جهت فساد ( ساير جهات ) آن تميز دهند بجاى اينكه تربيت شوند گمراه مىشوند ، تنها صاحبان بصيرتند كه اين جهات را از هم تميز مىدهند ، چنان كه خداى تعالى منافقين را براى پيغمبر گرامى خود چنين توصيف كرده : « وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ » « 4 » .

--> ( 1 ) آيا كسى كه به حق و حقيقت راه يافته سزاوارتر است به اينكه پيرويش كنند يا كسى كه راه خود نيافته و ديگران بايد او را هدايت كنند ؟ سوره يونس آيه 35 . ( 2 ) آيا مردم را به نيكى و احسان دعوت مىكنيد و خود را از ياد مىبريد ؟ ! سوره بقره آيه 44 . ( 3 ) و من نمىخواهم خود مرتكب شوم چيزهايى را كه شما را از آن نهى مىكنم ، من غرضى جز اينكه شما را به قدر طاقتم اصلاح كنم ندارم . سوره هود آيه 88 . ( 4 ) و هر آينه آنها را از لحن گفتارشان مىشناسى . سوره محمد ( ص ) آيه 30 .