فهماندن است صادر شده ، چون هر حقيقتى را نمىتوان صريح و پوست كنده و بدون كنايه و تمثيل تفهيم كرد . چيزى كه ممكن است در توضيح اين حديث تا اندازه اى مؤثر باشد اين است كه گفته شود : شكى نيست در اينكه اسماء حسناى پروردگار واسطه هايى براى ظهور اعيان موجودات و حدوث حوادث بى شمار در آنها هستند ، زيرا هيچ شبهه نيست در اينكه خداى تعالى مخلوقات را - از باب مثال - از اين جهت آفريده كه خالق جواد و مبدء بوده . نه از جهت اينكه منتقم و شديد البطش است . و همچنين روزى داده از اين جهت كه رزاق بوده نه از جهت اينكه قابض و مانع است . به زنده ها افاضه حيات فرموده چون حى و محيى بوده نه چون مميت و معيد است . آيات قرآن بهترين شاهد بر اين حقيقت است ، چه مىبينيم در ذيل هر يك از معارفى كه در متون آيات قرآنى بيان شده علتى از اسماء اللَّه ذكر شده كه مناسب با آن است . چه بسا از آيات قرآن كه به يك اسم و يا دو اسم از اسماء الهى كه مناسب با مضمون آيه است ختم مىشود . و از همين جا ظاهر مىشود كه اگر يكى از ما از علم اسماء و علم روابطى كه بين آنها و موجودات عالم است و اقتضاءاتى كه مفردات آن اسما و مؤلفات آنها دارد بهره اى داشته باشد سر از نظام خلقت و آنچه جارى شده و مىشود ، در خواهد آورد ، و به قوانين كلىاى اطلاع پيدا خواهد كرد كه بر جزئياتى كه يكى پس از ديگرى واقع مىشوند منطبق مىگردد . قرآن شريف هم بطورى كه از ظواهر آن استفاده مىشود قوانين عمومى بسيارى در باره مبدأ ، معاد ، سعادت و شقاوت كه خداى تعالى ترتيب داده بيان نموده ، آن گاه رسول اللَّه را به اين جمله مخاطب قرار داده است : « وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » « 1 » ليكن همه اين قوانين با اينكه قوانينى است كلى و ضرورى مع ذلك دست بند دست خداى تعالى نيست ، زيرا ضرورت آنها از خودشان و به اقتضاى ذاتشان نيست . بلكه اين ضرورت و لزوم را خداوند به آنها داده ، پس وقتى همين حكومت عقلى قطعى در باره اين قوانين نيز از ناحيه خداى تعالى و اراده او باشد در نتيجه معلوم مىشود عقل كه خود فعلى از افعال او است او را عليه خودش مجبور به كارى نمىكند ، آرى چيزى نيست كه در ذات خداى سبحان غالب بر او باشد ، بلكه او قاهر و غالب است ، چگونه چيزى بر او غلبه پيدا مىكند با اينكه از هر جهت به خود او منتهى مىشود ، و در عين و اثرش محتاج به اوست ( دقت فرمائيد ) .

--> ( 1 ) و فرو فرستاديم بر تو اين كتاب را تا بيان باشد براى همه حقايق . سوره نحل آيه 91 .