« وَعَلَى الأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ » « 2 » . و عيسى بن مريم ( ع ) از جمله كسانى است كه آيه شامل او مىشود ، و او رسول خدا و از كسانى است كه از روى علم به حق شهادت داده‌اند ، و نيز فرموده : « وَقالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً » « 3 » و مراد از رسول در اين آيه رسول خدا ( ص ) است ، و اين مطلبى كه خداوند از وى حكايت مىكند جواب سؤالى است كه آيه مورد بحث مشتمل بر آن است و آن جمله * ( « فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ » ) * است ، پس معلوم شد كه گفتار رسول اللَّه ( ص ) نيز همانطورى كه در آيه مورد بحث گفتيم جواب نهايى نيست . و ثالثا : قرآن كريم هم پرسش از پيغمبران را ذكر فرموده و هم پرسش از مردمى را كه آن بزرگواران بسوى ايشان مبعوث بوده‌اند ، كما اينكه فرموده : « فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ » « 4 » . آن گاه از طرف امتها جوابهاى متعددى در مقابل سؤالات زيادى كه از آنان مىشود ذكر فرموده ، و معلوم است كه اين جوابها مستلزم علم و اطلاع آنان است ، كما اينكه سؤال هم ، خود اشاره به علم آنان دارد ، چون اگر آنان فاقد علم بودند سؤال از ايشان معنا نداشت ، و نيز در باره آن امتها فرموده : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 5 » و نيز فرموده : « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 6 » و آيات ديگر نيز بر اين معنا دلالت دارند ، و وقتى

--> ( 1 ) و بر اعراف مردانىاند كه هر كسى را به قيافه اش مىشناسند . سوره اعراف آيه 46 . ( 2 ) و كسى از خدايان اين كفار مالك و داراى مقام شفاعت نيست ، تنها كسى مىتواند شفاعت كند كه از روى علم شهادت به حق داده است . سوره زخرف آيه 87 . ( 3 ) و رسول مىگويد : بار پروردگارا قوم من ( قريش ) اين قرآن را متروك گذاشتند . سوره فرقان آيه 31 . ( 4 ) پس هر آينه پرسش و بازخواست خواهيم نمود از مردمى كه پيغمبر به سويشان فرستاديم و هر آينه خواهيم پرسيد از آن پيغمبر . سوره اعراف آيه 6 . ( 5 ) تو در دنيا از اين رستاخيز غفلت داشتى ، ما پرده غفلتت را دريديم ، اينك امروز كه چشمت باز شده خيره شدى . سوره ق آيه 23 . ( 6 ) و اگر مىديدى چطور مجرمين سرهاى خود را از شرم حضور پروردگارشان به زير انداخته و التماس مىكنند كه خدايا چشم ما باز شد و ديديم آنچه را كه نمىديديم و گوش ما باز شد و شنيديم آنچه را كه نمىشنيديم ، اينك ما را به دنيا برگردان ، شايد كه ما با چنين يقينى كه به مبدأ و معاد پيدا كرديم به عمل صالح بپردازيم . سوره سجده آيه 13 .