و به تمام معنا علم به چيزى پيدا كنيم كه تمامى موجودات وابسته به آن يعنى به سراپاى عالم وجود و اسرار آن واقف شويم ، و اين معنا براى ما كه خود مخلوقى هستيم محدود ، دست نمىدهد ، و همچنين براى غير ما از موجودات ديگر . تنها خداوند واحد قهار است كه نزد اوست كليد غيبهايى كه جز او كسى را از آن علم و اطلاعى نيست چنان كه آيه « وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » « 1 » . دلالت بر اين معنا دارد ، يعنى دلالت مىكند بر اينكه طبع آدمى جهل و نادانى است و از علم جز مقدار محدودى روزيش نداده‌اند . و همچنين آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » . « 2 » و اين مضمون همان مضمونى است كه امام ( ع ) در جواب سؤال از علت محجوب بودن خداوند از خلق ، آن را به كار برده و فرموده : چون كه خداوند خلقت بشر را بر مبناى جهل بنا نهاده ، و همچنين آيه « وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ » « 3 » . چه اين آيه نيز دلالت دارد بر اينكه علم تماميش از آن خداست و اگر انسان به چيزى علم و احاطه پيدا مىكند به مشيت و خواست خداوند است . و نيز آيه « وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا » « 4 » كه دلالت دارد بر اينكه در عالم علمى است بىكران كه از آن دريا جز قطره اى و از آن خروار جز مشتى به آدميان نداده‌اند . بنا بر اين حقيقت امر اين است كه حقيقت علم جز در نزد خداوند سبحان يافت نمىشود . و از آيات بسيارى نيز استفاده مىشود كه روز قيامت روزى است كه هر چيزى به حقيقت و واقعيتش جلوه مىكند ، بنا بر اين در آن روز هيچ گفتارى هم نيست مگر اينكه حق و حقيقت باشد ، از آن جمله است آيه « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً ، ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ » « 5 » . بنا بر اين جوابى هم كه در آيه مورد بحث در روز قيامت ، انبياء ( ع ) در پاسخ * ( « ما ذا أُجِبْتُمْ » ) * داده ، مىگويند : * ( « لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ » ) * جوابى است كه علم

--> ( 1 ) و خدا ميداند و شما نمىدانيد . سوره بقره آيه 217 . ( 2 ) و بدرستى هيچ چيزى نيست مگر اينكه نزد ما خزينه هاى آن است و ما آن را جز به مقدار محدود و معلومى نازل نمىكنيم . سوره حجر آيه 21 . ( 3 ) و احاطه پيدا نمىكند به چيزى از علم خداوند مگر به همان مقدارى كه مشيت او تعلق گرفته باشد . سوره بقره آيه 255 . ( 4 ) و از علم جز اندكى داده نشده‌ايد . سوره اسراء آيه 86 . ( 5 ) و سخنى نمىگويند مگر كسى كه رحمان اذنش داده باشد و صواب گويد ، آرى آن روز روز حق و صواب است . سوره نبا آيه 40 .