كه طريقه خود را بر آن اساس بنا كرده‌اند همه را شرح داده‌اند ، اگر كسى بخواهد به آن مطالب اطلاع پيدا كند بايد به همان كتابها مراجعه نمايد ، زيرا بحث از تفصيل اين طريقه ها و مسلكها و صحيح آن را تصحيح كردن و فاسدش را نقد كردن مقام ديگرى غير از اين كتاب لازم دارد و ما در جلد پنجم عربى اين كتاب بحثى گذرانديم كه مطالعه آن در روشن شدن اين بحث بى اثر نيست . اين بود خلاصه بحثى كه مىخواستيم در اينجا در اطراف معناى معرفت النفس بيان كنيم . در پايان ، اين نكته را نيز خاطر نشان مىسازيم كه مساله عرفان نفس ، مساله فكرى و نظرى نيست ، بلكه مقصدى است عملى كه جز از راه عمل نمىتوان معرفت تام و كامل در باره آن بدست آورد ، و اما علم النفسى كه فلاسفه قديم ، كتابها در پيرامون آن تدوين كرده‌اند ، آن علم ، علمى نيست كه چيزى از اين غرض را كه اشاره شد تامين كند ، و همچنين علم نفس تربيتى كه متاخرين در همين تازگىها كتابهايى در باره آن نوشته‌اند ، نيز در حقيقت شعبه ايست از فن اخلاق به سبك قديم ، و در ايفاى غرض مذكور اثرى ندارد . - و خدا راهنما است - .