قرار گرفته و وحشت همه جاى دلش را پر كرده قيافه هاى مخوف و آوازهاى وحشتزايى احساس مىكند كه هر لحظه او را بر جانش تهديد مىنمايد اين قيافه ها همان صورتهاى مخوفى است كه عوام آن را غول و يا هاتف و يا جن و امثال آن مىنامند . و چه بسا محبت مفرط و يا حسرت و تاسف شديد هم اين اثر را داشته باشد ، يعنى همه جاى دل را پر كرده و بين آدمى و بين حواس ظاهريش حايل شود ، و تمامى مشاعرش را مرتكز محبوب يا در آن مطلب تاسف آور سازد ، و نتيجتا در حال خواب و يا بين خواب و بيدارى امور مختلفى را از وقايع گذشته و يا حوادث آينده و يا خفايايى را كه دست حواس ديگران به آن نمىرسد احساس كند . و چه بسا اگر اراده آدمى با ايمانى كامل و يقينى محكم و اذعانى جازم همراه و توأم شود ، كارهايى كند كه اشخاص متعارف از آن عاجز باشند ، و اسباب عادى نتوانند انسان را به چنين نتايجى هدايت كنند . اين حوادث و پيشآمدهاى غير عادى كه گفتيم حوادث جزئيه ايست كه بالنسبه به حوادث پيش پا افتاده ، نادر بشمار مىرود ، و حدوث اين حوادث از جهت حدوث عوامل مختلفه ايست كه سابقا به آن اشاره شد ، و اما اصل وقوع آن چون خيلى محل حاجت نيست ، لذا خيلى لازم نمىدانيم كه در اثبات و استدلال بر آن خود را به زحمت بيندازيم ، چون يك يك ما يا از خود يا از ديگران اينچنين حالتها را سراغ داريم ، و اما اينكه سبب حقيقى اين امر چيست ؟ اين نيز مورد حاجت و اينجا هم جاى تعرضش نيست . چيزى كه اشاره و تنبيه بر آن در اينجا اهميت دارد اين است كه اين گونه امور ، امورى هستند كه در وقوعشان حاجت دارند به اينكه نفس از هر چيزى كه از خود خارج است و مخصوصا از لذائذ جسمانى منصرف شده و لحظه اى به خود متوجه شود و لذا مىبينيم در باب رياضت نفس با اينكه داراى انواع مختلف و بىشمارى است ، مع ذلك در همه آنها اجمالا مخالفت با نفس و آن را از امور خارج از خود پرهيز دادن اساس كار به شمار مىرود ، و اين نيست مگر براى اينكه فرو رفتن نفس در خواسته ها و شهوات خويش او را از پرداختن به خود منصرف ساخته و به شهوات و امور خارج از خود راهنمايى مىكند ، نتيجتا نيروى شگرف نفس را كه بايد صرف يك كار - اصلاح خود - شود در آن شهوات تقسيم و پراكنده نموده و آن را از اصلاح خويش باز داشته و سرگرم شهواتش مىكند . 3 - در اين مطلب جاى شك نيست كه عواملى كه آدمى را به اين گونه آثار نفسانى دعوت مىكند همانطورى كه براى بعضى از افراد بطور موقت و زمانى كوتاه ميسر مىشود ،