معرفى ننموده چنان كه در سوره انعام فرموده : « وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ » « 1 » و در سوره نجم فرموده : « ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 2 » غوطه اى در درياى حقايق بزنيم الا اينكه اعتبار صحيح و بحث زياد و تدبر كافى ما را به تصديق كليات اين معنا بطور اجمال وادار مىسازد اگر چه به تفصيل آن احاطه پيدا نكنيم ، ( و خداوند هدايت كننده است ) . اين بود توضيح در باره نكته اى كه آيه مورد بحث اشاره به آن نموده است ، و گويا ما در اين توضيح از حد اختصار تجاوز نموديم ، بنا بر اين به همان مقدار كه بيان شد قناعت نموده ، بر سر اصل مطلب رفته و مىگوييم : ممكن هم هست آيه را به خطاب اجتماعى حمل نموده و گفت كه روى سخن در جمله * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » ) * مجتمع مؤمنين است ، و در نتيجه مراد از اينكه فرمود : * ( « عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ » ) * اصلاح وضع اجتماعى جامعه اسلامى و مهتدى به هدايت الهيه دين شدن و معارف دينيه و عمل صالح و شعائر عامه اسلاميه را حفظ كردن است ، چنان كه فرمود : « وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّه جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا » « 3 » و ما در تفسير آن بيان كرديم كه مراد از اين اعتصام دسته جمعى ، همان اخذ به كتاب و سنت است ، و نيز بنا بر اين حمل ، مراد از * ( « لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ » ) * همانطور كه گفتيم اين است كه جامعه مسلمين ايمن است از اضرار مجتمعات گمراه و غير مسلمان ، بنا بر اين لازم نيست مسلمين خود را به تعب انداخته و بيش از حد متعارف در انتشار و تبليغ اسلام جديت بخرج دهند ، و يا مراد اين است كه جائز نيست مسلمين از ديدن اينكه مجتمعات گمراه بشرى همه در شهوات و تمتع از مزاياى زندگى باطل خود فرو رفته‌اند نسبت به هدايت دينى خود دلسرد گردند ، زيرا مرجع همه شان بسوى خداست و به زودى خداى تعالى آنان را به آنچه كه كرده و مىكنند خبر مىدهد . بنا بر اين احتمال ، آيه شريفه مورد بحث جارى مجراى آيه : « لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ . مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ » « 4 » و همچنين آيه :

--> ( 1 ) و نيست زندگى دنيا و كارهايى كه به منظور رونق دادن آن انجام مىشود مگر بازيچه اى بيهوده و سرگرمى و غفلت از وظايف اساسى . سوره انعام آيه 32 . ( 2 ) اين است مقدار رسايى دانش ايشان . سوره نجم آيه 30 . ( 3 ) همگى تمسك جوييد به قرآن كه ريسمان خداست براى نجات از غرق و هلاكت ، و متفرق نشويد . سوره آل عمران آيه 103 . ( 4 ) اى محمد فريب ندهد تو را ( غرض ساير مردمند ) تصرفاتى كه كفار آزادانه در شهرها مىكنند ، و خداوند آنان راى به كيفر گناهانشان عذاب نمىكند ، چه اين متاع دنيا متاعى است اندك ، بعد از اين تمتعات ، جايگاه شان در جهنم خواهد بود و چه قرارگاه بدى است . سوره آل عمران آيه 197 .